چرا زنان بیشتر از مردان عمر می‌کنند؟

اگر زن هستید، احتمال زیادی وجود دارد که بر اساس میانگین جهانی، حدود پنج سال بیشتر از برادران یا مردان خانواده‌تان عمر کنید.

دلیل دقیق طول عمر بیشتر زنان هنوز کاملا مشخص نیست، اما دانشمندان چند فرضیه درباره آن دارند.

این یافته‌ها حتی می‌تواند توضیح دهد که چرا در برخی گونه‌ها، مانند بعضی پرندگان، جنس نر عمر طولانی‌تری دارند.

مرگ زودهنگام

پروفیسور سارا هارپر، مدیر مؤسسه سالمندی جمعیت در دانشگاه آکسفورد بریتانیا، می‌گوید: «تقریبا در همه کشورها، زنان بیشتر از مردان عمر می‌کنند.»

اما او تاکید می‌کند که این تفاوت «در هر کشور به طرز چشمگیری متفاوت است».

بر اساس داده‌های وب‌سایت پژوهشی «جهان ما در داده‌ها»، در کشورهایی مانند روسیه، اوکراین و ویتنام، زنان حدود ۱۰ سال یا بیشتر از مردان عمر می‌کنند، در حالی که در کشورهایی مانند نایجریا، این تفاوت بسیار کم است.

دانشمندان بخشی از این تفاوت را ناشی از عوامل اجتماعی و رفتاری می‌دانند.

پروفیسور هارپر می‌گوید شواهد نشان می‌دهد که در روسیه، «یک عامل بسیار بسیار مهم در این تفاوت، مصرف سگرت و الکل است»، عادتی که در میان مردان رایج‌تر است.

در سراسر جهان نیز مردان بیشتر به رفتارهایی گرایش دارند که می‌تواند طول عمر را کاهش دهد.

هارپر می‌گوید: «رژیم غذایی مردان معمولا کمتر سالم‌ است.»

او همچنین می‌افزاید مردان کمتر به داکتر مراجعه می‌کنند، هرچند به گفته او «مردان متأهل از این مزیت برخوردارند، چون معمولا همسرشان آنها را به داکتر می‌برد.»

به گفته پروفیسور هارپر، در بسیاری از جوامع، مردان بیشتر در مشاغل خطرناک کار می‌کنند و مردانگی نیز گاهی با ریسک‌پذیری بیشتر همراه دانسته می‌شود.

او هشدار می‌دهد: «مرگ‌ومیر مردان بر اثر تصادف‌های رانندگی، خشونت، قتل و خودکشی به‌مراتب بیشتر است.»

با این حال، او تاکید می‌کند که این وضعیت ثابت و تغییرناپذیر نیست.

برای مثال، در بریتانیا، کمپین‌های ضد سگرت در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ باعث کاهش مرگ‌ومیر زودهنگام مردان شد.

پروفسور هارپر می‌گوید: «ناگهان آن شکاف به‌طور چشمگیری کمتر شد.»

اما او معتقد است حتی با تغییر سبک زندگی و عادت‌ها، این شکاف جنسیتی هرگز کاملا از بین نخواهد رفت، زیرا به گفته او «همیشه یک تفاوت بیولوژیکی میان زنان و مردان وجود خواهد داشت.»

استروژن در مقابل تستوسترون

یکی از این تفاوت‌ها مربوط به هورمون‌ها است.

پروفیسور کنسوئلو بوراس، متخصص فیزیولوژی سالمندی در دانشگاه والنسیا در اسپانیا می‌گوید: «استروژن‌ کارهای زیادی برای محافظت از زنان انجام می‌دهند.»

او می‌گوید این هورمون‌ها از کنترل سطح کلسترول و تنظیم سیستم ایمنی گرفته تا جلوگیری از عفونت‌های ادراری و محافظت از سلامت مغز و استخوان‌ها نقش دارند.

به گفته او، یکی از دلایل این اثرات گسترده، عملکرد استروژن به‌عنوان یک انتی‌اکسیدان است که با ذرات مضری به نام «رادیکال‌های آزاد» مقابله می‌کند. این ذرات در سلول‌های بدن تجمع پیدا می‌کنند و در روند پیری نقش دارند.

بوراس توضیح می‌دهد: «مطالعات زیادی نشان داده‌اند که از دست رفتن اثر محافظتی استروژن در دوران یائسگی، بر بسیاری از عملکردهای بدن تاثیر می‌گذارد.»

او می‌گوید: «برای مثال، پوکی استخوان تنها نتیجه روند پیری نیست، بلکه به کاهش استروژن نیز مربوط می‌شود.»

به گفته پروفیسور بوراس، زمانی که هورمون‌درمانی جایگزین در مراحل ابتدایی یائسگی و برای افراد مناسب آغاز شود، اغلب می‌توان بخشی از این عملکردها را دوباره بهبود بخشید.

در مقابل، هورمون جنسی اصلی در مردان تستوسترون است که با رفتارهای پرخطر مرتبط دانسته شده است.

پروفیسور بوراس گمان می‌کند که تستوسترون ممکن است برخی اثرات زیان‌بار نیز در بدن داشته باشد، هرچند هنوز دقیقا مشخص نیست این تاثیرات چگونه عمل می‌کنند.

در واقع، یک مطالعه در سال ۲۰۱۲ نشان داد که گروهی از خواجه‌های کوریایی در گذشته، که اخته شده بودند و بدنشان تستوسترون تولید نمی‌کرد، بین ۱۴ تا ۱۹ سال بیشتر از مردان اخته‌نشده هم‌دوره خود عمر کرده‌اند.

با این حال این داده‌ها محدودیت‌هایی دارند و به دلایل روشن امکان تکرار چنین پژوهشی وجود ندارد. اما شواهد موجود در برخی از حیوانات نیز نشان می‌دهد که جنس نر پس از اخته شدن، بیشتر عمر می‌کند.

هورمون‌ها ممکن است بخشی از معمای طول عمر باشند، اما موارد بیشتری نیز وجود دارد.

پروفیسور بوراس می‌گوید: «عوامل زیادی در این موضوع نقش دارند و ما فقط برخی از آنها را می‌شناسیم. به‌نظر من، این یک فرایند بسیار پیچیده است.»

نشانه‌هایی از تکامل

برای درک بهتر این موضوع، برخی دانشمندان نگاه خود را فراتر از انسان‌ها برده‌اند.

ما تنها گونه‌ای نیستیم که در آن ماده‌ها عمر طولانی‌تری دارند. بسیاری از پستانداران، از شیرها و گوسفندها گرفته تا نهنگ‌های قاتل و موش‌ها این ویژگی را دارند.

اما جالب اینجاست که در پرندگان، وضعیت برعکس است و جنس نر معمولا عمر طولانی دارند.

یکی از سرنخ‌های احتمالی، به تفاوت در کروموزوم‌های جنسی مربوط می‌شود.

داکتر یوهانا استارک، پژوهشگر مؤسسه انسان‌شناسی تکاملی ماکس پلانک در آلمان، می‌گوید: «در پستانداران، جنس ماده‌ دو کروموزوم X دارند، در حالی که جنس نر تنها یک کروموزوم X و یک Y دارند.»

یکی از نظریه‌ها می‌گوید داشتن دو کروموزوم X ممکن است برای جنس ماده‌ مزیت بقا ایجاد کند، زیرا «اگر در یکی از نسخه‌ها جهشی رخ دهد، نسخه دوم می‌تواند آن را جبران کند.»

استارک توضیح می‌دهد: «اما در جنس نر، چون تنها یک کروموزوم X وجود دارد، این جهش‌ها می‌توانند مضرتر باشند.»

در پرندگان، جنس نر دو نسخه از یک کروموزوم مشابه به نام Z دارند، در حالی که جنس ماده‌ یک Z و یک W دارند.

استارک می‌گوید: «این می‌تواند یکی از توضیحاتی باشد که چرا در پستانداران ماده‌ها عمر طولانی‌تری دارند، اما در پرندگان این نرها هستند که بیشتر عمر می‌کنند.»

اما پژوهشی که او در سال ۲۰۲۵ منتشر کرده، نشان می‌دهد که ماجرا احتمالا پیچیده‌تر از این توضیح ساده است.

او می‌گوید: «ما دریافتیم که گونه‌های تک‌همسر تفاوت چشمگیری میان طول عمر دو جنس نشان نمی‌دهند.»

اما به گفته او، در گونه‌های غیرتک‌همسر مانند گوریل‌ها و شیرها که جنس نر برای جلب چند ماده با یکدیگر رقابت می‌کنند، تفاوت طول عمر میان دو جنس بسیار بیشتر است.

استارک گمان می‌کند در این گونه‌ها، نرها در روند تکامل انرژی بیشتری را صرف ویژگی‌هایی مانند جثه بزرگ یا شاخ‌های بزرگ برای جذب ماده‌ها کرده‌اند. چیزی که ممکن است به بهای کاهش طول عمر آنها تمام شده باشد.

در مقابل، تکامل احتمالا در ماده‌ها مسیر متفاوتی را طی کرده است.

استارک می‌گوید یکی از نظریه‌ها این است که در گونه‌هایی که ماده‌ها از فرزندان مراقبت می‌کنند «به‌ویژه در گونه‌های دیرزیستی مانند انسان و میمون‌های بزرگ زنده ماندن طولانی‌تر مادر به رشد فرزندان تا رسیدن به بلوغ کمک می‌کند و از نظر تکاملی سودمند است.»

عمر طولانی‌تر و بهتر

اما این موضوع برای زنان خیلی هم خبر خوبی نیست.

هرچند زنان معمولا بیشتر از مردان عمر می‌کنند، اما تحقیقات نشان می‌دهد که آنها در طول زندگی بیشتر با بیماری‌های غیرکشنده‌ای مانند کمردرد، افسردگی و سردرد دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

پروفیسور هارپر توضیح می‌دهد: «زنان معمولا واکنش ایمنی قوی‌تری دارند، اما همین موضوع می‌تواند به بیماری‌های التهابی و خودایمنی منجر شود.»

او می‌افزاید: «و البته سیستم عضلانی و اسکلتی ما نیز تا حدی استحکام کمتری دارد.»

او در پایان می‌گوید: «زیست‌شناسی مردان آنها را در برابر مرگ آسیب‌پذیرتر می‌کند و زیست‌شناسی زنان آنها را در برابر ناتوانی و بیماری.»

با این حال، هر سه کارشناس تاکید می‌کنند که تفاوت‌های بیولوژیکی لزوما سرنوشت انسان را تعیین نمی‌کند.

پروفیسور بوراس توضیح می‌دهد: «تفاوت‌های بیولوژیکی به‌شدت تحت تأثیر محیط و عوامل رفتاری انسان قرار دارند.»

او می‌گوید که زنان و مردان هر دو باید به عواملی مانند تغذیه، ورزش، خواب و میزان استرس توجه کنند؛ نه فقط برای اینکه عمر طولانی‌تری داشته باشند، بلکه برای اینکه زندگی بهتری هم داشته باشند.