آیا جنگ تروا واقعا رخ داده بود؟ آنچه باستان‌شناسان و تاریخ‌دانان می‌گویند

تروا، در ورودی تنگه داردانل، حدود ۳۲۰۰ سال پیش، یعنی در روزگاری که گمان می‌رود جنگ تروا در آن رخ داده باشد، شهری باشکوه با باروها، دروازه‌ها و کاخ‌های عظیم بود.

در همان دوره، در یونان پادشاهی‌های گوناگونی وجود داشت که یونانیان بنیان گذاشته بودند و در شرق آناتولی نیز امپراتوری هیتی‌ها قرار داشت.

در جنوب نیز تمدن کرت قرار داشت؛ تمدنی که با یونان، آسیای صغیر، مصر و بین‌النهرین در ارتباط بود.

تروا به‌ویژه به‌دلیل تسلط بر تنگه داردانل که یکی از مسیرهای مهم تجاری آن دوره میان دریای سیاه و دریای اژه بود، ثروتمند شد و به‌عنوان یکی از سکونتگاه‌های مهم منطقه وارد تاریخ شد.

جنگ تروا که موضوع حماسه‌ها بوده است، اکنون با فیلم «اودیسه» کریستوفر نولان بار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است.

اما آیا جنگ تروا واقعا رخ داده بود؟

پروفسور رستم اصلان، رئیس هیئت کاوش شهر باستانی تروا، به بخش ترکی بی‌بی‌سی می‌گوید: «به باور تاریخ‌نگاران دوران باستان، در واقعی‌ بودن جنگ تروا هیچ تردیدی وجود ندارد.»

او اضافه می‌کند که فقط درباره زمان وقوع جنگ دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد و عموما پذیرفته شده است که این نبرد حدود سال ۱۲۰۰ پیش از میلاد رخ داده باشد.

دکتر دیزی دان، نویسنده برنده جایزه که به‌دلیل پژوهش‌هایش درباره یونان و روم باستان شناخته می‌شود، می‌گوید شواهد ادبی و باستان‌شناختی نشان می‌دهند احتمالا در منطقه تروا درگیری‌هایی رخ داده است.

اما این شواهد تا چه اندازه با حماسه‌های ایلیاد و اودیسه که به هومر، شاعر یونان باستان، نسبت داده می‌شوند مطابقت دارند؟

«تروآ در دوران اقتدار هیتی‌ها»

به گفته رستم اصلان، شهر تروا در حدود سال ۱۲۰۰ پیش از میلاد سکونتگاهی باشکوه بود، دژ و کاخ داشت و دیوارهای دفاعی بلند و ضخیم، برج‌های دیده‌بانی و خندقی شهر را احاطه کرده بودند.

جمعیت حدود شش‌هزارنفری آن از طریق کشاورزی، دامداری و دریانوردی امرارمعاش می‌کرد.

نزدیکی شهر به کوه ایدا سبب شده بود پرورش اسب نیز در آن رواج داشته باشد.

تروا شهری بود که با امپراتوری هیتی پیمان‌هایی منعقد کرده و زیر چتر حمایتی آن قرار داشت. شواهد محکمی نیز وجود دارد که نشان می‌دهد در این شهر از زبان هیتی و زبان لووی، از شاخه‌ زبان‌های آناتولی که شباهت فراوانی به هیتی داشت، استفاده می‌شد.

یافته‌های باستان‌شناسی مربوط به پادشاهی میسنی در یونان باستان و نیز مردمان ساکن کرت نشان می‌دهد که تروا با پادشاهی‌های سرزمین اصلی یونان و جزایر آن روابط بازرگانی داشته است.

«وقوع چند جنگ کوچک‌تر محتمل‌تر است»

دیزی دان به بی‌بی‌سی ترکی گفت شهر باستانی تروا در اوج شکوفایی خود شهری بسیار باشکوه بود، اما پس از وقوع یک فاجعه یا زمین‌لرزه‌ای بزرگ، چهره و ساختار آن دگرگون شد.

او همچنین اشاره می‌کند که در این دوره، خانه‌ها با فاصله‌ای بسیار کمتر از یکدیگر ساخته می‌شدند و بسیاری از آن‌ها در زیرزمین خود خمره‌ها یا محفظه‌های بزرگی برای ذخیره مواد غذایی داشتند:

او می‌گوید «تاریخ‌نگارانی که در جست‌وجوی شواهدی درباره جنگ تروا هستند، این وضعیت را نشانه‌ای می‌دانند از این‌که ساکنان شهر در دوره‌ای آکنده از نااطمینانی، ذخایری از آذوقه گرد آورده بودند و احتمالاً از خطر حمله و تهاجم هراس داشتند.»

رستم اصلان می‌گوید سرپیکان‌ها و نوک نیزه‌ها، لایه‌های سوخته و اسکلت‌هایی که طی حفاری در لایه‌های باستان‌شناختی مربوط به دوره احتمالی وقوع جنگ کشف شده‌اند، نشان می‌دهند در آن دوران واقعا درگیری رخ داده است.

امروز می‌توان این آثار را در موزه تروا مشاهده کرد که سال ۲۰۱۸ درست در کنار محوطه باستانی تروا افتتاح شد.

بر اساس حماسه‌های «ایلیاد» و «اودیسه» که به هومر، شاعر یونان باستان، نسبت داده می‌شوند، جنگ تروا میان آخائیان، از اقوام یونانی، و مردم تروا روی داد و ۱۰ سال به طول انجامید.

اما دیزی دان می‌گوید: «اندازه دژ باستانی، احتمال اینکه جنگی در مقیاسی که هومر توصیف کرده به مدت ۱۰ سال ادامه یافته باشد، را به‌شدت کاهش می‌دهد.»

«به نظر بسیار محتمل‌تر است که این منطقه در اواخر عصر مفرغ، بارها هدف جنگ‌ها یا یورش‌های کوچک‌تر قرار گرفته باشد.»

ایلیاد نسل‌ به‌ نسل به‌صورت شفاهی منتقل شد

رستم اصلان اشاره می‌کند که در همان دوره‌ای که گمان می‌رود شهر تروا ویران شده باشد، مراکز مهم دیگری در منطقه نیز از میان رفتند؛ از جمله خاتوشا، پایتخت امپراتوری هیتی. این رویدادها با پایان دوره‌ای هم‌زمان بود که از آن با عنوان «اواخر عصر مفرغ» یاد می‌شود.

او می‌افزاید که تا حدود سال ۸۰۰ پیش از میلاد، ثبت رویدادها به صورت مکتوب در شرق مدیترانه چندان رواج نداشت.

بنابراین، این دیدگاه غالب است که نخستین نسخه‌های ایلیاد و اودیسه محصول سنت شفاهی بوده‌اند و در قرن هشتم یا نهم پیش از میلاد، یعنی دورانی که هومر در آن زندگی می‌کرد، به نگارش درنیامده بودند.

او می‌گوید: «رایج‌ترین دیدگاه این است که این حماسه نسل به نسل به صورت شفاهی منتقل شده و قالب‌های منظوم و الگوهای ثابت آن به حفظ و بازگویی دقیقش کمک کرده است.»

رستم اصلان می‌گوید به احتمال زیاد این حماسه‌ها حدود سال ۷۳۰ پیش از میلاد مکتوب شدند؛ اقدامی که به حفظ روایت اصلی آن‌ها کمک کرد.

در حماسه ایلیاد، محاصره تروا و روزهای پایانی جنگ روایت می‌شود، در حالی‌ که حماسه اودیسه چگونگی نابودی شهر و داستان بازگشت اودیسئوس، قهرمان داستان، به سرزمینش ایتاکا را بازگو می‌کند.

رستم اصلان یادآوری می‌کند که در ایلیاد از اسب تروا نامی برده نشده است اما در اودیسه روایت می‌شود که چگونه شهر با استفاده از اسب تروا، ایده اودیسئوس، نابود شد.

براساس افسانه، در روزهای پایانی جنگی که سال‌ها طول کشیده بود، آخایی‌ها وانمود کردند با کشتی‌های خود به خانه بازمی‌گردند اما تعدادی از سربازانشان را درون اسبی چوبی پنهان کردند و آن را مقابل دروازه شهر گذاشتند.

مردم تروا اسب را به‌عنوان هدیه‌ای برای خدایان به داخل شهر بردند.

شب‌ هنگام، جنگجویان از اسب بیرون آمدند و با بازکردن دروازه‌ها، دیگر آخایی‌هایی را که خارج از شهر پنهان شده بودند به داخل راه دادند.

سپس تروا به آتش کشیده شد.

اما آیا چنین اسبی واقعا ساخته شده بود؟

رستم اصلان می‌گوید: «هیچ شواهد باستان‌شناختی درباره وجود چنین اسبی در دست نیست.»

با این‌ حال، او یادآوری می‌کند که روی گلدان میکونوس، متعلق به حدود سال ۶۷۰ پیش از میلاد، قدیمی‌ترین تصویر شناخته‌شده از اسب تروا دیده می‌شود.

او همچنین می‌گوید برخی از متون منطقه از سازه‌ها یا ارابه‌های اسب‌مانندی یاد می‌کنند که در حمله به دژها مورد استفاده قرار می‌گرفتند.

از سوی دیگر، رستم اصلان می‌گوید تعداد زیادی استخوان اسب مربوط به دوره‌ای که جنگ در آن رخ داده است پیدا شده و ارابه جنگی اسب‌کش، موثرترین سلاح آن دوران بود.

او می‌گوید: «این احتمال وجود دارد که داستان اسب تروا در گذر زمان جنبه‌ای نمادین و افسانه‌ای پیدا کرده باشد.»

اما دیزی دان نظر دیگری دارد و می‌گوید: «من اسب تروا را تا حد زیادی یک اثر ادبی و زاییده تخیل می‌دانم.»

امروز چه چیزهایی را می‌توان در تروا دید؟

محوطه باستانی تروا که در سال ۱۹۹۸ وارد فهرست میراث جهانی یونسکو شد، در منطقه حصارلیک در چناق‌ قلعه قرار دارد.

نخستین حفاری‌های این محل در سال ۱۸۷۰ به دست هاینریش شلیمان آغاز شد.

شلیمان باستان‌شناس نبود؛ او بیش از هر چیز، علاقه‌مندی پرشور به تروا به شمار می‌رفت.

امروزه او بیش از هر چیز به دلیل آسیب‌هایی که به بخشی از بقایای تروا وارد کرد و همچنین خارج کردن برخی از گنجینه‌ها از این منطقه شناخته می‌شود؛ آثاری که هرچند در واقع متعلق به دوره‌ای بسیار قدیمی‌تر بودند، اما شلیمان تصور می‌کرد به دوران جنگ تروا تعلق دارند.

رستم اصلان که از سال ۲۰۱۳ ریاست کاوش‌های تروا را بر عهده دارد، می‌گوید پس از بیش از ۱۵۰ سال حفاری، ۱۰ لایه اصلی شهری در محوطه باستانی تروا شناسایی شده‌اند.

زندگی در این منطقه از حدود سال ۳۰۰۰ پیش از میلاد آغاز شد و تقریبا بدون وقفه تا حدود سال ۵۰۰ میلادی و دوران بیزانس ادامه یافت.

رستم اصلان می‌گوید بسیاری از سکونتگاه‌هایی که طی این ۳۵۰۰ سال ساخته شدند، در دوره‌های مختلف بر اثر زمین‌لرزه یا جنگ ویران شدند و سپس سکونتگاه‌های جدیدی روی آن‌ها شکل گرفتند.

اما پس از تخریب ناشی از دو زمین‌لرزه بزرگ در حدود سال ۵۰۰ میلادی، دیگر سکونتگاهی واقعی در این محل به وجود نیامد.

بنابراین، بازدید از تروا مانند بازدید از یک شهر واحد نیست.

در این محل می‌توان بقایای تمدن‌های گوناگونی را مشاهده کرد که در دوره‌های مختلف زندگی می‌کردند.

بازدیدکنندگان محوطه باستان‌شناسی تروا می‌توانند باروهای شهر، استحکامات دفاعی، بقایای کاخ‌ها و دروازه‌های ورودی مربوط به لایه‌های ششم و هفتم شهر را نیز ببینند؛ لایه‌هایی که با جنگ تروا مرتبط دانسته می‌شوند.

بقایای معبد آتنا، متعلق به دوره‌های هلنیستی و رومی، نیز در این محوطه قرار دارد. این مجموعه همچنین شامل نیایشگاه و یک تماشاخانه کوچک است.

اصلان همچنین تاکید می‌کند که بناهای معبدی متعلق به دوره روم و خیابانی از همان دوره که در هفته‌های اخیر از زیر خاک بیرون آورده شده‌اند، از مهم‌ترین سازه‌های این محوطه به شمار می‌روند.

پیش از تماشای فیلم چه باید کرد؟

اصلان، نویسنده کتاب‌هایی چون «اودیسئوس؛ خوش آمدی، ای غریبه» و «تروا برای مبتدیان»، درباره فیلم جدید «اودیسه» کریستوفر نولان می‌گوید: «فراتر از جنبه‌های فنی، آنچه بیش از همه برایم جذاب بود، این بود که توانسته داستان‌های اسطوره‌ایِ روزگار باستان را به مخاطب امروز نزدیک کند.»

او بر این باور است که این فیلم به افزایش علاقه و توجه عمومی به محوطه باستانی تروا و تاریخ آسیای صغیر کمک خواهد کرد.

دیزی دان، با اشاره به این‌که نولان برای آن‌که داستان را به‌روشنی در بستر اواخر عصر مفرغ قرار دهد، برخی عناصر تاریخی جالب را به آن افزوده است، می‌گوید: «این اثر به فروپاشی قریب‌الوقوع تمدن اشاره دارد.»

دیزی دان اضافه می‌کند: «این فروپاشی راه را برای دوره‌ای گشود که تاریخ‌نگاران آن را «عصر تاریک» می‌نامند. این اثر همچنین به «مردمان دریایی» اشاره می‌کند؛ گروه‌هایی که برخی تاریخ‌نگاران معتقدند در این فروپاشی سهم داشته‌اند.»

از سوی دیگر، دیزی دان طراحی صحنه فیلم، به‌ویژه کاخ‌های سبک میسنی، را بسیار دقیق می‌داند اما می‌گوید لباس‌ها ترکیبی از عناصر قدیمی و جدید هستند.

به گفته کارشناسان، بازخوانی حماسه‌های ایلیاد و اودیسه هومر و بازدید از تروا پیش از تماشای فیلم، برای درک و احساس فضای آن دوران ضروری است.

تروا، فراتر از آن‌که صحنه یک جنگ باشد، لایه‌به‌لایه روایتگر تاریخ تمدنی است که هزاران سال قدمت دارد.

امروزه بازدیدکنندگان این محوطه باستانی در حالی میان ویرانه‌ها گام برمی‌دارند که از یک سو با روایت‌های حماسی هومر روبه‌رو هستند و از سوی دیگر با واقعیت‌های ملموسی که کاوش‌های باستان‌شناسی از دل خاک بیرون آورده‌اند.