کشتی‌های گرفتار در خلیج فارس؛ منشا بحران بعدی محیط زیست جهان؟

گروهی بین‌المللی از زیست‌شناسان دریایی در گزارشی که در نشریه علمی «بیولوژیکال اینویژنز» منتشر شده، هشدار داده‌اند که بسته شدن تنگه هرمز می‌تواند به یک «بحران زیست‌محیطی قریب‌الوقوع» و «تهدیدی عظیم برای امنیت زیستی جهان» تبدیل شود.

دانشمندان می‌گویند توقف چند ماهه کشتی‌ها، فرصتی بی‌سابقه در اختیار گونه‌های مهاجم قرار داده است تا به بدنه آن‌ها بچسبند.

زیست‌شناسان هشدار می‌دهند که با از سرگیری تردد این کشتی‌ها به مقصدهای مختلف در سراسر جهان، ممکن است موجی گسترده از انتشار گونه‌های مهاجم دریایی در جهان شکل بگیرد.

براساس برآوردهای این گزارش، از ماه فوریه تاکنون حدود ۱۵۰۰ کشتی در خلیج فارس گرفتار شده‌ و صدها کشتی دیگر نیز در دریای عمان متوقف مانده‌اند.

«بدترین سناریوی ممکن»

وقتی کشتی‌ها برای مدت طولانی بدون حرکت می‌مانند، بسیاری از میکروب‌ها، جلبک‌ها و جانوران بی‌مهره دریایی به سرعت به بدنه آن‌ها می‌چسبند و تکثیر می‌شوند. دانشمندان این پدیده را «رسوب‌گیری زیستی» می‌نامند.

پروفسور ماریو تامبوری، بوم‌شناس دریایی دانشگاه مریلند آمریکا و نویسنده اصلی این گزارش، توضیح می‌دهد: «گروه بزرگی از موجودات، عمدتاً بی‌مهرگان و جلبک‌ها، وجود دارند که ما آن‌ها را جانداران ساکن یا کم‌تحرک می‌نامیم؛ موجوداتی که تمام عمر خود را چسبیده به یک سطح سپری می‌کنند.»

او این هشدار را همراه دانشمندانی از آمریکا، آرژانتین، پرتغال، عربستان سعودی، نیوزیلند، فنلاند، آفریقای جنوبی، کانادا و اسرائیل منتشر کرده است.

تامبوری توضیح می‌دهد که هر زمان سازه‌ای جدید وارد دریا شود، ابتدا باکتری‌ها و دیگر میکروارگانیسم‌ها روی آن مستقر می‌شوند و لایه‌ای میکروبی را شکل می‌دهند.

او می‌گوید «این لایه زیستی بعداً به محل استقرار هاگ جلبک‌های بزرگ دریایی و لارو بی‌مهرگانی مانند سخت‌پوستان چسبنده دریایی، کرم‌ها و گونه‌های مشابه تبدیل می‌شود. این موجودات به مرور رشد می‌کنند و جمعیت‌های بزرگ‌تری تشکیل می‌دهند، چون برای ادامه زندگی به سطوح سخت نیاز دارند.»

بستر خلیج فارس زیر آب، سطوح سخت بسیار کمی دارد و بیشتر از گل، لای و ماسه تشکیل شده است. ماریو تامبوری توضیح می‌دهد به همین دلیل، این موجودات به‌محض یافتن سطحی سخت مانند بدنه کشتی، به آن می‌چسبند.

خلیج فارس به‌دلیل نقش مرکزی خود در مسیرهای جهانی کشتیرانی، محلی است که کشتی‌ها این موجودات چسبنده را از دیگر نقاط جهان به آن وارد می‌کنند و هم منطقه‌ای که کشتی‌های متوقف‌شده می‌توانند چنین موجوداتی را روی بدنه خود انباشته کنند.

با بسته شدن تنگه هرمز، شمار بسیار زیادی از کشتی‌های عظیم برای مدتی طولانی بدون حرکت باقی مانده‌اند.

پژوهشگران این وضعیت را در تاریخ معاصر«بی‌سابقه» توصیف می‌کنند.

برای نمونه، مسدود شدن کانال سوئز مصر در سال ۲۰۲۱ فقط شش روز ادامه داشت. ماریو تامبوری همچنین یادآوری می‌کند فروریختن یک پل در بندر بالتیمور آمریکا در سال ۲۰۲۴، تنها فعالیت «تعداد انگشت‌شماری کشتی» را برای حدود ۱۱ هفته مختل کرد.

به گفته دانشمندان، کشتی‌های فعال در منطقه خلیج فارس معمولا پیش از حرکت، فقط یک تا سه روز در بندر می‌مانند. آن‌ها می‌گویند پس از بیش از ۱۰ روز توقف، گونه‌های مهاجم می‌توانند به‌سرعت روی کشتی‌ها انباشته شوند.

سازمان بین‌المللی دریانوردی در سال ۲۰۲۳ توصیه کرد کشتی‌هایی که برای مدتی طولانی بدون حرکت می‌مانند، پیش از آغاز دوباره سفر برای مقابله با رسوب زیستی اقدام کنند.

اکنون بسیاری از کشتی‌های خلیج فارس چندین ماه است که متوقف مانده‌اند.

ماریو تامبوری می‌گوید: «اگر قرار بود بدترین سناریوی ممکن برای رسوب‌گیری زیستی کشتی‌ها و گسترش گونه‌های مهاجم را طراحی کنید، بهتر از این نمی‌توانستید چیزی تصور کنید.»

افزون بر این، بسیاری از بی‌مهرگان و جلبک‌های دریایی در واکنش به تغییر فصل تولیدمثل می‌کنند.

زمانی که تنگه هرمز در پایان فوریه بسته شد، آب‌ها درست پیش از ماه‌های تابستان شروع به گرم شدن کرده بودند.

ماریو تامبوری توضیح می‌دهد: «گرم شدن آب اغلب موجودات را به تولیدمثل، تخم‌ریزی، رشد، یافتن زیستگاه‌های تازه و جست‌وجوی سطوح جدید برای رشد تحریک می‌کند. اگر این انسداد در میانه زمستان رخ می‌داد، خطرها کمتر بودند.»

در این گزارش آمده است که برای نمونه، «آمفیبالانوس ایمپروویسوس»، نوعی سخت‌پوست دریایی که به سطوح می‌چسبد و سازگاری بالایی دارد و از طریق کشتیرانی به نقاط مختلف جهان، از جمله خلیج فارس، گسترش یافته است، در دمای ۳۰ درجه سانتی‌گراد می‌تواند به ازای هر فرد بالغ، روزانه تا ۳۶ لارو تولید کند.

این گزارش می‌افزاید ممکن است هر کشتی در این دوره توقف، میلیون‌ها لارو در آب رها کرده باشد.

ماریو تامبوری می‌گوید: «مسئله، اندازه، مقیاس و گستره عظیم آن است. کشتی‌هایی که این منطقه را ترک می‌کنند، به همه‌جای جهان می‌روند.»

خسارت «عظیم»

ماریو تامبوری می‌گوید اگر این موجودات به زیستگاه‌های تازه منتقل شوند، ممکن است خسارات اقتصادی و زیست‌محیطی «عظیمی» ایجاد کنند.

او می‌افزاید که این گونه‌ها می‌توانند جای گونه‌های بومی را بگیرند و حتی باعث نابودی برخی از آن‌ها در یک منطقه شوند. همچنین می‌توانند به صنعت شیلات و آبزی‌پروری آسیب بزنند و حتی سامانه‌های خنک‌کننده نیروگاه‌ها را مسدود کنند.

او می‌گوید: «وقتی گونه‌های مهاجم در یک محیط مستقر شوند، به‌ویژه در اکوسیستم‌های دریایی، از بین بردن آن‌ها واقعاً بسیار دشوار است.»

به گفته نویسندگان گزارش، این گونه‌ها می‌توانند انگل‌ها و عوامل بیماری‌زا را نیز با خود جابه‌جا کنند. همچنین آب‌های گرم خلیج فارس شرایطی فراهم می‌کند که گونه‌های مقاوم به گرما در آن رشد کنند. اگر این گونه‌ها به نقاط دیگر جهان راه پیدا کنند، ممکن است با ادامه روند گرمایش زمین، از گونه‌های بومی آن مناطق سازگارتر و مقاوم‌تر باشند.

رسوب زیستی برای خود کشتی‌ها نیز مناسب نیست.

زمانی که این جانداران روی بدنه کشتی‌ها رشد می‌کنند، وزن کشتی و میزان اصطکاک آن با آب را افزایش می‌دهند و در نتیجه باعث کاهش سرعت آن می‌شوند.

ماریو تامبوری توضیح می‌دهد: «کشتی‌ها برای حفظ سرعت خود مجبور می‌شوند سوخت بیشتری بسوزانند.»

او توضیح می‌دهد: «حتی وجود همان لایه نازک زیستی متشکل از میکروارگانیسم‌ها روی بدنه کشتی می‌تواند مصرف سوخت را ۲ تا ۵ درصد افزایش دهد.»

«اگر رسوب‌گیری زیستی شدید باشد و سخت‌پوستان چسبنده دریایی و صدف‌ها روی بدنه کشتی رشد کرده باشند، مصرف سوخت ممکن است تا ۲۵ درصد افزایش یابد.»

رنگ‌های ضد رسوب حاوی زیست‌کش‌های سمی برای دفع این رشد ناخواسته دریایی تولید شده‌اند.

ماریو تامبوری توضیح می‌دهد: «این رنگ‌ها هنگامی که کشتی‌ها زیاد حرکت می‌کنند، عملکرد خوبی دارند اما وقتی کشتی برای مدتی طولانی متوقف باشد، چندان موثر نیستند»، چون رشد رسوبات زیستی بر آن‌ها غلبه می‌کند.

پژوهشگران با در نظر گرفتن عواملی مانند تردد کشتی‌ها، مدت سفر و شرایط محیطی، چند بندر را شناسایی کرده‌اند که ممکن است به‌طور ویژه در برابر ورود این گونه‌ها آسیب‌پذیر باشند.

این بنادر شامل جده در عربستان سعودی، مومبای در هند، کلمبو در سریلانکا، سنگاپور، اسکندریه در مصر، پیرئوس در یونان، آلخسیراس در اسپانیا و روتردام در هلند هستند.

ماریو تامبوری می‌گوید بنادری با شرایط محیطی مشابه، از جمله آب‌های گرم و شور، ممکن است «به‌شدت آسیب‌پذیر» باشند.

همکاری بین‌المللی

دانشمندان می‌گویند در شرایط ایده‌آل، کشتی‌های متوقف‌شده باید پیش از ترک خلیج فارس پاک‌سازی شوند.

اما پاک کردن این تعداد زیاد از کشتی‌های عظیم که رسوب زیستی سنگینی روی آن‌ها شکل گرفته، چالش‌برانگیز است.

کارشناسان می‌گویند جمع‌آوری و دفع موجودات جداشده اهمیت دارد تا از رها شدن آن‌ها به داخل آب جلوگیری شود. همچنین باید مانع کنده شدن رنگ ضد رسوب شد چون این رنگ حاوی مواد سمی و ریزپلاستیک‌هاست.

با استفاده از فناوری‌هایی مانند ربات‌ها می‌توان کشتی‌ها را پاک و هم‌زمان موجودات جداشده را جمع‌آوری کرد اما ماریو تامبوری می‌گوید بیشتر خدمات پاکسازی درون آب در منطقه خلیج فارس، ضایعات را جمع‌آوری نمی‌کنند چون این فناوری هنوز نسبتا تازه است.

او می‌افزاید حجم بسیار زیاد کشتی‌هایی که رسوب سنگین روی آن‌ها تشکیل شده، مشکل کمبود ظرفیت را نیز ایجاد می‌کند.

دانشمندان می‌گویند با توجه به ابعاد مشکل، ضرورت ازسرگیری کشتیرانی و تخلیه خدمه گرفتار و همچنین محدودیت‌های لجستیکی مختلف، پاکسازی کافی کشتی‌ها پیش از حرکت احتمالا راه‌حلی عملی نخواهد بود.

آن‌ها می‌گویند همکاری بین‌المللی ضروری است و بنادری که انتظار ورود کشتی‌های این منطقه را دارند، باید آماده باشند کشتی‌ها را هنگام رسیدن پاک‌سازی کنند تا خطر انتشار گونه‌های مهاجم کاهش یابد.

تامبوری می‌گوید: «تقریبا مطمئن هستیم بازگشایی تنگه به ورود موجودات غیربومی به مناطق تازه منجر خواهد شد.»

او می‌گوید «بعضی از گونه‌های مهاجم در یک محیط مستقر می‌شوند، اما اثراتشان چندان محسوس نیست و آسیب قابل توجهی ایجاد نمی‌کنند. اما برخی دیگر می‌توانند پیامدهای جدی داشته باشند.»

به گفته پژوهشگران، اینکه این ماجرا به یک موج جهانی از گسترش گونه‌های مهاجم تبدیل شود، اکنون بیش از آنکه به آنچه روی کشتی‌ها رشد کرده بستگی داشته باشد، به اقداماتی بستگی دارد که جامعه بین‌المللی از این پس انجام خواهد داد.