مصر و پیمان مکه؛ نگرانی قاهره از درگیری با حوثی‌ها و ایران

در حالی که توافق‌نامه دفاع مشترک مکه میان عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه که هفته گذشته امضا شد، همچنان محل بحث و بررسی است، گفت‌وگوها درباره پیامدها و ابعاد این توافق در کشورهای عربی نیز ادامه دارد.

بر اساس گزارش بی‌بی‌سی مانیتورینگ، در این میان اطلاعاتی منتشر شده که نشان می‌دهد مصر در حال حاضر آمادگی پیوستن به این پیمان را ندارد.

هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، پیشتر گفته بود مصر ممکن است در مرحله‌ بعدی به این پیمان بپیوندد، چون به گفته او، قاهره «شریک طبیعی» این سه کشور به شمار می‌رود.

با این حال، گزارش‌ها حاکی از آن است که قاهره نگران است این پیمان دفاعی مصر را در معرض رویارویی مستقیم با حوثی‌های یمن و گروه‌های نزدیک به ایران در عراق قرار دهد. مصر تاکنون هیچ بیانیه رسمی درباره «پیمان مکه» صادر نکرده است.

شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهوری ترکیه، و محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، روز جمعه هفتم ژوئیه در شهر مکه این پیمان را امضا کردند.

در این پیمان تصریح شده است که «هرگونه حمله مسلحانه به یکی از اعضا، حمله به همه اعضا تلقی خواهد شد.»

رجب طیب اردوغان پس از امضای پیمان در شبکه ایکس نوشت این توافق علیه هیچ کشوری نیست. یک روز بعد نیز اسحاق دار، وزیر خارجه و معاون نخست‌وزیر پاکستان، تأکید کرد: «این پیمان علیه هیچ کشوری نیست و صرفاً ماهیتی دفاعی دارد.»

او همچنین افزود: «هر کشور منطقه که به اصول بنیادین این پیمان، احترام متقابل، همکاری و حل اختلافات از راه‌های مسالمت‌آمیز پایبند باشد، می‌تواند به پیمان مکه بپیوندد.»

«قاهره فعلاً به پیوستن به این پیمان فکر نمی‌کند»

در همان روزی که وزیر خارجه ترکیه از مصر برای پیوستن به این پیمان دعوت کرد، وب‌سایت «العربی الجدید» مستقر در بریتانیا و مورد حمایت مالی قطر، به نقل از یک منبع آگاه مصری گزارش داد: «قاهره در حال حاضر پیوستن به این پیمان دفاعی را بررسی نمی‌کند.»

در این گزارش آمده است که با وجود اذعان مصر به منافع مشترک با کشورهای حوزه خلیج فارس، مقام‌های مصری معتقدند این پیمان جدید ممکن است این کشور را به رویارویی مستقیم با حوثی‌های یمن و گروه‌های نزدیک به ایران در عراق بکشاند.

به گفته منابع مطلع، یکی از اصلی‌ترین نگرانی‌های قاهره به وضعیت یمن و دریای سرخ مربوط می‌شود؛ چون پیوستن به چنین اتحادی می‌تواند مصر را وارد هرگونه درگیری نظامی احتمالی میان عربستان سعودی و حوثی‌های یمن کند.

مصر همچنین بیم آن دارد که پیوستن به این پیمان، جایگاهش را به عنوان یک میانجی منطقه‌ای تضعیف کند؛ جایگاهی که به قاهره امکان می‌دهد با همه طرف‌های درگیر در مناقشات منطقه‌ای ارتباط داشته باشد

انتقاد برخی دیپلمات‌های مصری از غیبت قاهره

شماری از دیپلمات‌های مصری درباره عدم حضور کشورشان در این پیمان پرسش‌هایی مطرح کرده‌اند.

العربی الجدید به نقل از معصوم مرزوق، معاون پیشین وزیر خارجه مصر، نوشت که غیبت مصر در پیمان مکه نیازمند توضیح است؛ به ویژه از آن جهت که مصر در ۲۱ ژوئن میزبان نشست مهمی با حضور وزیران خارجه مصر، عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان بوده است.

به گفته او، این نشست نشان‌دهنده وجود چارچوبی برای رایزنی‌های سیاسی و امنیتی میان چهار کشور بود.

گفتنی است پس از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه، روابط میان پاکستان، مصر، عربستان سعودی و ترکیه گسترش بیشتری پیدا کرد. در مارس ۲۰۲۶ نیز وزیران خارجه این چهار کشور در اسلام‌آباد گرد هم آمده بودند.

آقای مرزوق معتقد است این روند نشان می‌دهد چارچوبی برای گفت‌وگو و هماهنگی میان این چهار کشور از پیش در حال شکل‌گیری بوده است و در نتیجه، غیبت مصر هنگام امضای پیمان مکه «پرسش‌هایی را ایجاد می‌کند که نیازمند پاسخ‌های روشن هستند.»

تردیدهای مصر

رسانه‌های قطری پیشتر گزارش داده بودند که مصر و امارات متحده عربی درباره پیوستن به یک ائتلاف دریایی تحت رهبری عربستان سعودی تردید دارند؛ هرچند ریاض تلاش زیادی برای متقاعد کردن قاهره انجام داده است.

بر اساس این گزارش، مصر تمایلی ندارد وارد تقابل مستقیم با حوثی‌های یمن یا ایران شود.

در همین حال، وب‌سایت خبری «یوم ۷» پیش‌تر به نقل از یک منبع آگاه نوشته بود که نهادهای مسئول مصری در حال بررسی و تکمیل روندهای لازم برای پیوستن احتمالی به این اتحاد هستند و در عین حال بر ضرورت کسب تأیید پارلمان پیش از هر تصمیم نهایی تأکید دارند.

این منبع افزود قاهره تلاش می‌کند هر اقدام احتمالی آینده کاملاً مطابق قانون اساسی، قوانین ملی، منافع مصر و الزامات نهادی کشور باشد.

گرم‌تر شدن روابط مصر و ترکیه

مصر و ترکیه از زمان احیای روابط دیپلماتیک خود در سال ۲۰۲۳، همکاری‌های دفاعی را به شکل محسوسی گسترش داده‌اند.

در نتیجه، رابطه‌ای که زمانی با رقابت منطقه‌ای تعریف می‌شد، اکنون بیش از پیش بر همکاری و هماهنگی نظامی استوار شده است.

پیش از سال ۲۰۲۳، دو کشور نزدیک به یک دهه به دلیل اختلاف نظر بر سر پرونده‌های منطقه‌ای و همچنین برکناری محمد مرسی، رئیس‌جمهوری پیشین مصر، در سال ۲۰۱۳ روابطی پرتنش داشتند.

در دو سال گذشته، نیروهای دریایی، هوایی و یگان‌های ویژه دو کشور چندین رزمایش مشترک برگزار کرده‌اند و همکاری‌های دفاعی میان آن‌ها نیز افزایش یافته است.

سرعت این تحولات نشان می‌دهد که همکاری در حوزه امنیتی به یکی از مهم‌ترین و سریع‌ترین ابعاد در حال رشد روابط دوجانبه تبدیل شده است.

این نزدیکی در شرایطی شکل گرفته است که قاهره و آنکارا هر دو نسبت به گسترش عملیات نظامی اسرائیل و افزایش بی‌ثباتی در منطقه ابراز نگرانی می‌کنند.

تحلیلگران مصری چه می‌گویند؟

شبکه دولتی «القاهره نیوز» مصر پوشش گسترده‌ای به پیمان مکه اختصاص داد، در حالی که تحلیلگران نزدیک به جریان اپوزیسیون این پرسش را مطرح کردند که چرا مصر عضو این اتحاد نشده است.

محمد عباس، تحلیلگر سیاسی، عدم پیوستن مصر در شرایط کنونی را «منطقی» توصیف کرد.

در مقابل، مومن اشرف، کارشناس دفاعی مقیم ترکیه، این اتفاق را «یک شکست آشکار دیپلماتیک» دانست.

محمد شهود، روزنامه‌نگار مقیم آمریکا، در فیس‌بوک نوشت که غیبت مصر در مراسم امضای پیمان لزوماً به معنای از بین رفتن احتمال پیوستن این کشور در آینده نیست.

یحیی الجبلی، نویسنده و تحلیلگر، این پیمان را «یک رویداد تاریخی و یک اتحاد جدید» دانست که به گفته او «توازن قدرت در خاورمیانه را تغییر خواهد داد و پیام آن تنها برای منطقه نیست، بلکه برای سراسر جهان است.»

در مقابل، عبد المنعم محمود، روزنامه‌نگار مصری مقیم بریتانیا، درباره میزان کارآمدی عملی این اتحاد و توانایی آن برای دوام در بلندمدت ابراز تردید کرد.

عبدو فاید، تحلیلگر سیاسی، نیز اهمیت این پیمان را کم‌رنگ جلوه داد و آن را «تلاشی از سوی عربستان سعودی برای مهار ایران» توصیف کرد.