خروج آمریکا از عراق؛ پایان یک حضور ۲۳ ساله و نگرانی از آینده امنیتی اقلیم کردستان

با خروج نیروهای آمریکایی از عراق، این کشور در آستانه مقطعی تعیین‌کننده قرار دارد. این اقدام به بیش از دو دهه حضور نظامی آمریکا، از زمان تهاجم سال ۲۰۰۳ و سرنگونی صدام حسین تا مبارزه با داعش، پایان می‌دهد. با این حال، پرسش‌ها درباره آینده نقش نظامی و امنیتی آمریکا در عراق و اقلیم کردستان همچنان باقی است.

این خروج در چارچوب توافق بغداد و واشنگتن برای پایان دادن به ماموریت ائتلاف بین‌المللی به رهبری آمریکا و کاهش مرحله‌ای نیروهای این کشور انجام می‌شود.

«روزی تازه»

در اوج جنگ عراق در سال ۲۰۰۷، بیش از ۱۷۰ هزار نیروی آمریکایی در این کشور مستقر بودند. اما بر اساس آمار فرماندهی مرکزی آمریکا، شمار این نیروها تا دسامبر ۲۰۲۳ و پیش از دستیابی به توافق خروج، به حدود ۲۴۰۰ نفر کاهش یافته بود.

مقام‌های عراقی تاکید کرده‌اند که اول اکتبر «روزی تازه» برای کشور خواهد بود و ماموریت نیروهای خارجی در عراق پایان می‌یابد.

عراق و آمریکا می‌گویند نیروهای امنیتی و پیشمرگه‌های کرد اکنون توانایی حفظ امنیت و ادامه مقابله با داعش را بدون حضور نیروهای رزمی خارجی دارند.

صفوان الامین، پژوهشگر ارشد غیرمقیم «ابتکار عراق» در اندیشکده شورای آتلانتیک در واشنگتن، می‌گوید: «این خروج بر اساس توافقی با دولت پیشین عراق انجام شد، چون ماموریت شکست داعش در عراق به هدف خود دست یافته است.»

به گفته او، این اقدام همچنین بازتاب‌دهنده سال‌ها فشار سیاسی در داخل عراق برای پایان دادن به حضور نظامی آمریکا است.

داگلاس سیلیمن، سفیر پیشین آمریکا در عراق، می‌گوید دولت‌های پیاپی عراق با درخواست‌هایی برای پایان دادن به حضور نظامی آمریکا روبه‌رو بوده‌اند؛ حضوری که بسیاری آن را ناقض حاکمیت عراق می‌دانند.

نیروهای آمریکایی در سال ۲۰۱۱ و در دوران ریاست‌جمهوری باراک اوباما عراق را ترک کردند، اما سه سال بعد و به درخواست بغداد، پس از آن‌که داعش بخش‌های وسیعی از کشور را تصرف کرد، دوباره به عراق بازگشتند.

از آن زمان، نقش این نیروها از مشارکت در عملیات رزمی به آموزش، مشاوره و همکاری اطلاعاتی تغییر یافته است.

پایان ماموریت ائتلاف، اما نه خروج کامل

در سال ۲۰۲۴، واشنگتن و بغداد توافق کردند که به ماموریت ائتلاف تحت رهبری آمریکا علیه داعش پایان دهند.

با وجود این، گزارش‌ها حاکی از آن است که شمار محدودی از نظامیان آمریکایی ممکن است در قالب ترتیباتی برای حفاظت از سفارت آمریکا و دیگر اماکن دیپلماتیک این کشور در بغداد، در عراق باقی بمانند.

گزارش‌های نهادهای نظارتی آمریکا و گزارش‌های رسانه‌ای نشان داده‌اند که مجموعه گسترده سفارت آمریکا همچنان به پشتیبانی امنیتی و نظامی متکی است.

همچنین دست‌کم یک سامانه پدافند هوایی برای حفاظت از کنسولگری آمریکا در اربیل، مرکز اقلیم کردستان، در محل باقی خواهد ماند.

تحلیلگران می‌گویند چنین تدابیری لزوماً با توافق پایان ماموریت ائتلاف مغایرت ندارد، چون ترتیبات مشابهی برای نمایندگی‌های دیپلماتیک بزرگ آمریکا در دیگر نقاط جهان نیز وجود دارد. به گفته آنها، با توجه به تهدید گروه‌های مسلح و بی‌ثباتی منطقه، این اقدامات برای واشنگتن اهمیت ویژه‌ای دارد.

با این حال، برخی تحلیلگران معتقدند زمان‌بندی خروج نیروها بیش از آن‌که به پایان رسمی ماموریت مقابله با داعش مربوط باشد، ناشی از ملاحظات امنیتی است.

اچ. ای. هلی‌یر، پژوهشگر ارشد وابسته در اندیشکده بریتانیایی «موسسه خدمات سلطنتی متحد»، می‌گوید: «این موضوع به خطرات امنیتی مربوط است، نه داعش. توجیه مبتنی بر مقابله با داعش سال‌ها پیش اعتبار خود را از دست داده بود.»

او به حملات اخیر علیه تاسیسات آمریکایی در شمال عراق در بحبوحه تنش‌های منطقه‌ای مرتبط با ایران اشاره می‌کند و می‌گوید واشنگتن به‌طور فزاینده نیروهای باقی‌مانده خود را اهدافی آسیب‌پذیر می‌دانست.

صفوان الامین نیز می‌گوید مقام‌های آمریکایی و عراقی پیش‌تر درباره حفظ یک نیروی محدود آمریکایی حتی پس از پایان ماموریت ائتلاف گفت‌وگو کرده بودند.

او می‌افزاید: «با توجه به شمار اندک نیروها و توان محدود آنها برای اعمال قدرت، جنگ با ایران نشان داد حضورشان بیشتر یک نقطه ضعف است تا یک دارایی.»

هرچند خروج فعلی به معنای پایان شکل کنونی حضور نظامی آمریکا در عراق است، گزارش‌های رسانه‌ای حاکی از آن است که بسیاری از این نیروها به آمریکا بازنخواهند گشت و در عوض به اردن و دیگر نقاط خاورمیانه منتقل خواهند شد.

این گزارش‌ها نشان می‌دهد واشنگتن در پی حفظ توانایی واکنش سریع به تهدیدهای منطقه‌ای، به‌ویژه تهدیدهای داعش و گروه‌های مسلح مورد حمایت ایران، است.

به گفته تحلیلگران، این اقدام بیشتر یک جابه‌جایی راهبردی نیروهاست تا پایان حضور نظامی آمریکا در منطقه.

چالش امنیتی برای اقلیم کردستان عراق

با این حال، پیامدهای این خروج برای همه مناطق عراق یکسان نیست و شاید بیش از همه در اقلیم کردستان عراق احساس شود.

بر اساس گزارش‌ها، آمریکا قصد دارد نیروهای خود را از پایگاه هوایی حریر در نزدیکی اربیل خارج و بخشی از سامانه‌های پدافند هوایی مستقر در اقلیم کردستان را جمع‌آوری کند.

برای کردهای عراق، این اقدام یک چالش امنیتی مهم به شمار می‌رود. نیروها و سامانه‌های دفاعی آمریکا در سال‌های اخیر نقشی کلیدی در حفاظت از اربیل در برابر حملات موشکی و پهپادی گروه‌های مسلح همسو با ایران داشته‌اند.

مقام‌ها و تحلیلگران هشدار داده‌اند که خروج این امکانات می‌تواند خلا امنیتی ایجاد کند؛ به‌ویژه در شرایطی که تهدیدهای هوایی همچنان ادامه دارد و اقلیم کردستان عراق به پشتیبانی اطلاعاتی، شناسایی و پدافند هوایی آمریکا وابسته است.

رهبران کرد عراق نیز حضور آمریکا را در بحبوحه تنش‌های منطقه‌ای و رشته حملات موشکی و پهپادی ماه‌های اخیر، عاملی بازدارنده می‌دانند.

از نگاه آنها، خروج نیروهای آمریکایی اگرچه برای بغداد نشانه‌ای از تثبیت حاکمیت ملی است، اما برای اربیل این پرسش را مطرح می‌کند که اقلیم تا چه اندازه خواهد توانست بدون حمایت مستقیم آمریکا با تهدیدهای امنیتی آینده روبه‌رو شود.