«مردان بدون زنان» در آپارات

منتشر شده در ۳۱ تیر ۱۴۰۵ - ۲۲ ژوئیه ۲۰۲۶

زمان مطالعه: ۶ دقیقه

زنان بدون مردان، یکی از مهم ‌ترین رمان‌های نوشته شده در سبک رئالیسم جادویی در ادبیات فارسی زبان است. شهرنوش پارسی‌پور نویسنده شناخته شده ایران که به تازگی در تبعید در گذشت، این رمان را در سال ۱۳۵۷ نوشته و بابت آن به زندان هم رفته بود. خانم پارسی‌پور تیرماه ۱۴۰۵ در ایالت کالیفرنیا ی آمریکا به خاک سپرده شد. شیرین نشاط، هنرمند شناخته شده بر اساس اقتباسی از ایران، فیلمی به همین نام در سال ۲۰۰۹ در مراکش ساخته که این هفته در بزرگداشت شهرنوش پارسی‌پور، در برنامه آپارات بی‌بی‌سی به نمایش درآمد.

در روزهای منتهی به ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، تهران در التهاب رخدادهایی قرار داشت که سرنوشت سیاسی ایران را تغییر داد. برای فهم آن روزها و آگاهی از چند و چون حوادث در آن مقطع مهم تاریخی، صدها کتاب نوشته شده است. این کتاب‌ها بیشتر از زبان سیاستمداران و فعالان سیاسی روایت شده است. اما شهرنوش پارسی‌پور در رمان خود این از رخداد به عنوان بستری برای طرح مسایل مرتبط با زنان در این دوره به کار گرفته است.

رمان «زنان بدون مردان» اثری که زندگی چند زن را در متن تحولات اجتماعی و سیاسی آن دوران روایت می‌کند.

این رمان به دلیل نگاه متفاوت و زبان صریح نویسنده، حساسیت‌های بسیاری برانگیخت و برای خانم پارسی‌پور محدودیت‌ها و دشواری‌های فراوانی به همراه داشت. با این حال، «زنان بدون مردان» به یکی از مهم‌ترین آثار ادبیات معاصر ایران تبدیل شد و سال‌ها بعد الهام‌بخش اقتباسی سینمایی شد که توجه جهانیان را به خود جلب کرد.

شیرین نشاط، کارگردان فیلم در بخش «تحلیل آپارات»، از چگونگی ساخت این فیلم و تفاوت‌های فیلم و رمان و میزان ارادت‌اش به شهرنوش پارسی‌پور گفته است.

توضیح تصویر، نمایی از فیلم «مردان بدون زنان»

درباره فیلم «مردان بدون زنان»

داستان فیلم در روزهای پرتنش پیش از کودتای ۲۸ مرداد می‌گذرد و زندگی چهار زن را دنبال می‌کند که هر یک به شکلی با محدودیت‌های اجتماعی، ساختارهای مردسالار و تحولات سیاسی زمانه خود مواجه هستند.

هرچند فیلم از رمان اصلی الهام گرفته، اما تلاش کارگردان معطوف به بازآفرینی وفادارانه به متن ادبی نیست. در این فیلم ساختار روایی، برخی شخصیت‌ها و شیوه روایت در نسخه سینمایی دستخوش تغییر شده‌اند تا زبان رئالیسم جادویی رمان به بیان بصری سینما تبدیل شود. در این میان، کودتای ۲۸ مرداد نیز حضوری پررنگ‌تر پیدا می‌کند و به بخشی جدایی‌ناپذیر از سرنوشت شخصیت‌ها بدل می‌شود.

فیلم در مراکش در سال (۱۳۸۸) ۲۰۰۹ ساخته شد و گروه تولید با طراحی صحنه و فضاسازی دقیق تلاش کردند چهره تهران دهه ۱۳۳۰ را بازسازی کنند. حاصل این تلاش، اثری است که توانسته فضای تاریخی آن دوره را با وجود محدودیت‌های تولید، به شکلی باورپذیر به تصویر بکشد.

ویژگی فیلم «مردان بدون زنان»

«زنان بدون مردان» بیش از آنکه یک درام تاریخی متعارف باشد، تجربه‌ای شاعرانه و تصویری است. شیرین نشاط با بهره‌گیری از پیشینه هنری خود در عکاسی و ویدئوآرت، تصاویری خلق کرده که گاه به نقاشی‌های متحرک شباهت دارند. قاب‌بندی‌های دقیق، استفاده از نمادها و توجه به جزئیات بصری از مهم‌ترین ویژگی‌های اثر به شمار می‌آیند.

یکی از نقاط قوت فیلم، پیوند میان تاریخ و زندگی فردی شخصیت‌هاست. در این روایت، رخدادهای سیاسی صرفا پس‌زمینه داستان نیستند، بلکه به شکلی مستقیم بر انتخاب‌ها، آرزوها و سرنوشت زنان اثر می‌گذارند. فیلم نشان می‌دهد که چگونه تحولات کلان اجتماعی می‌توانند آزادی‌های فردی را محدود یا دگرگون کنند.

فضای شاعرانه اثر، در کنار استفاده از عناصر نمادین، باعث شده فیلم در مرز میان واقعیت و رویا حرکت کند. باغی که در داستان حضور دارد، تنها یک مکان نیست؛ بلکه مفهومی استعاری از رهایی، پناه و امکان بازتعریف زندگی است.

از دیگر نکات قابل توجه فیلم، حضور کوتاه شهرنوش پارسی‌پور در نقش مدیر روسپی‌خانه است. حضور نویسنده رمان در اثر سینمایی، پیوندی ویژه میان جهان ادبی و نسخه تصویری داستان ایجاد کرده و بر اهمیت شخصیت‌هایی که خود خلق کرده بود، تاکید می‌کند.

فیلم پس از اکران در جشنواره‌های بین‌المللی با استقبال گسترده منتقدان روبه‌رو شد و برای شیرین نشاط جایزه شیر نقره‌ای بهترین کارگردانی جشنواره فیلم ونیز را در سال ۲۰۰۹ به ارمغان آورد.

یادداشت کارگردان

فیلم «زنان بدون مردان» لحظه‌ سرنوشت‌سازی از تاریخ ایران را در تابستان ۱۹۵۳ (۱۳۳۲) به تصویر می‌کشد؛ زمانی که امیدهای یک ملت در نتیجه دخالت قدرت‌های خارجی در ضربه‌ای تراژیک سرکوب شد، رخدادی که در نهایت به انقلاب اسلامی (۱۳۵۷) ۱۹۷۹ انجامید.

سی سال بعد، هنگامی که به تصاویر زنان و مردان جوانی نگاه می‌کنیم که در خیابان‌های ایران در برابر خشونتی بی‌رحمانه دست به اعتراض می‌زنند، بار دیگر به یاد می‌آوریم که این مبارزه همچنان زنده است و ادامه دارد.

من تنها امیدوارم که «زنان بدون مردان» بتواند سهمی هرچند کوچک در روایت گسترده تاریخ معاصر ایران داشته باشد؛ روایتی که صدای ملتی را یادآوری می‌کند که در سال ۱۳۳۲ به وسیله نیروهای داخلی و خارجی خاموش شد، اما بار دیگر برخاست و صدای خود را به گوش جهان رساند.

این فیلم به تمام کسانی تقدیم شده است که در راه آزادی و دموکراسی در ایران جان خود را از دست داده‌اند؛ از انقلاب مشروطه ۱۲۸۵ (۱۹۰۶) تا جنبش سبز ۱۳۸۸.

قابل ذکر هست شیرین نشاط این یادداشت را در زمان ساخت فیلم نوشته است.

شیرین نشاط.، فیلمساز - پوستر فیلم «مردان بدون زنان» — توضیح تصویر، شیرین نشاط، فیلمساز - پوستر فیلم «مردان بدون زنان»

درباره کارگردان

شیرین نشاط، عکاس، ویدئوآرتیست و فیلمساز ایرانی-آمریکایی، متولد ۱۳۳۶ در قزوین و دانش‌آموخته هنر از دانشگاه برکلی کالیفرنیا است. او از تاثیرگذارترین هنرمندان معاصر ایرانی در عرصه بین‌المللی به شمار می‌رود و آثارش به طور عمده به موضوعاتی چون هویت، جنسیت، قدرت، تبعید و تجربه زنان در جوامع سنتی و اقتدارگرا می‌پردازد.

نشاط در دهه ۱۹۸۰ مدیریت «گالری هنر و معماری نیویورک» را برعهده داشت و در نمایشگاه‌های متعددی به بررسی رابطه میان جنسیت و فضاهای اجتماعی و فرهنگی پرداخت؛ موضوعی که بعدها به یکی از دغدغه‌های اصلی آثار تصویری و سینمایی او تبدیل شد.

بازگشت او به ایران در سال ۱۹۹۰ نقطه عطف مهمی در مسیر هنری‌اش بود. مواجهه با دگرگونی‌های اجتماعی پس از انقلاب، او را به سمت خلق مجموعه مشهور «زنان الله» سوق داد؛ مجموعه‌ای که با فاصله گرفتن از کلیشه‌های رایج درباره زنان مسلمان، به مفاهیمی چون هویت، قدرت، ایمان و شهادت پرداخت و نام او را در محافل هنری جهان مطرح کرد.

نشاط در ادامه با سه‌گانه ویدئویی «عصیانگر» (۱۹۹۸)، «جذبه» (۱۹۹۹) و «اشتیاق» (۲۰۰۰) جایگاه خود را تثبیت کرد. این آثار با نگاهی شاعرانه و فلسفی به روابط زن و مرد در جوامع اسلامی می‌پردازند و از شاخص‌ترین نمونه‌های ویدئوآرت معاصر به شمار می‌آیند.

او همچنین آثاری چون «گذرگاه»، «دیوانه»، «نبض»، «طوبا»، «واپسین واژه»، «مهدخت» و «زرین» را در کارنامه خود دارد.

موفقیت‌های بین‌المللی شیرین نشاط با دریافت شیر طلایی چهل‌وهشتمین دوسالانه ونیز در سال ۱۹۹۹ و سپس شیر نقره‌ای بهترین کارگردانی جشنواره فیلم ونیز برای فیلم «زنان بدون مردان» در سال ۲۰۰۹ به اوج رسید. این جوایز جایگاه او را به عنوان یکی از مهم‌ترین هنرمندان ایرانی در عرصه جهانی تثبیت کرد.