ศาลรัฐธรรมนูญนิยามเลือกตั้งโดย "ลับแบบมีเงื่อนไข" ลงมติ 8:1 บาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้งไม่ขัดรัฐธรรมนูญ

ศาลรัฐธรรมนูญมีมติเป็นเอกฉันท์ว่า "คิวอาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง" ไม่ขัดรัฐธรรมนูญ และไม่ละเมิดสิทธิและเสรีภาพของประชาชน และมีมติเสียงข้างมาก 8 ต่อ 1 วินิจฉัยว่า "บาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง" ไม่มีปัญหาความชอบด้วยรัฐธรรมนูญ

แม้ข้อมูลจากการไต่สวนทำให้ทราบว่า การใช้รหัสแท่ง หรือบาร์โค้ด (Barcode) บนบัตรเลือกตั้ง สามารถตรวจสอบย้อนกลับได้ตั้งแต่หมายเลขบัตรลำดับผู้มีสิทธิเลือกตั้ง เครื่องหมายลงคะแนน พรรคการเมืองที่เลือก ซึ่งอาจถือว่ามีผลกระทบต่อหลักการเลือกตั้งโดยลับของผู้ลงคะแนน เพราะข้อมูลไม่ได้จำกัดอยู่เพียงหมายเลขบัตร แต่สามารถ "เปิดเผยเจตจำนงทางการเมืองของบุคคลได้ด้วย" อย่างไรก็ตามยังไม่ปรากฏข้อเท็จจริงหรือพยานหลักฐานเพียงพอที่จะรับฟังได้ว่า บุคคลใดหรือหน่วยงานใดนำบัตรเลือกตั้งไปเชื่อมโยงกันเพื่อสืบทราบผลการออกเสียงลงคะแนน จนทำให้สามารถทราบได้ว่าผู้ร้องเรียนหรือประชาชนคนใดลงคะแนนให้แก่ผู้สมัครหรือพรรคการเมืองใด

ศาลรัฐธรรมนูญนัดแถลงด้วยวาจา ปรึกษาหารือ และลงมติในช่วงเช้าวันนี้ (28 ก.ย.) ก่อนอ่านคำวินิจฉัย "คดีบาร์โค้ด-คิวอาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง" ในเวลา 14.00 น.

เอกสารข่าวสำนักงานศาลรัฐธรรมนูญเปิดเผยว่า ตุลาการศาลเสียงข้างน้อย 1 คนคือ นายนภดล เทพพิทักษ์ ที่เห็นว่า การใช้บาร์โค้ดในบัตรเลือกตั้งแบบบัญชีรายชื่อที่สามารถสืบย้อนกลับถึงตัวบุคคลที่ออกเสียงลงคะแนนเลือกตั้งได้ มีปัญหาความชอบด้วยรัฐธรรมนูญ อันเป็นการละเมิดสิทธิและเสรีภาพของผู้ร้องเรียนและประชาชนผู้มีสิทธิเลือกตั้ง

ขณะที่ตุลาการเสียงข้างมาก 8 คน ได้แก่ นายอุดม สิทธิวิรัชธรรม นายวิรุฬห์ แสงเทียน นายจิรนิติ หะวานนท์ นายบรรจงศักดิ์ วงศ์ปราชญ์ นายอุดม รัฐอมฤต นายสุเมธ รอยกุลเจริญ นายสราวุธ ทรงศิวิไล และนายจักรพงศ์ วิวัฒน์วานิช

อย่างไรก็ตามตุลาการทั้ง 9 คนเห็นตรงกันว่า การใช้รหัสคิวอาร์ หรือคิวอาร์โค้ด (QR Code) ในบัตรเลือกตั้งแบบแบ่งเขตและบัตรเลือกตั้งแบบบัญชีรายชื่อ ไม่มีปัญหาความชอบด้วยรัฐธรรมนูญ มาตรา 50 (7) มาตรา 83 วรรคสอง และมาตรา 85 วรรคหนึ่ง ไม่เป็นการละเมิดสิทธิและเสรีภาพของผู้ร้องเรียนและประชาชนผู้มีสิทธิเลือกตั้ง

แต่ถึงกระนั้น ศาลรัฐธรรมนูญระบุว่า ข้อเท็จจริงในคดีแสดงให้เห็นถึงผลกระทบต่อความไว้วางใจของประชาชนที่มีต่อกระบวนการจัดการเลือกตั้งของผู้ถูกร้องทั้ง 3 (กกต.) เพื่อให้ประชาชนเกิดความเชื่อมั่นต่อกระบวนการจัดการเลือกตั้งที่เป็นไปโดยสุจริตและเที่ยงธรรม "สมควรกำหนดรูปแบบการจัดพิมพ์บัตรเลือกตั้งโดยคำนึงถึงมาตรการการป้องกันการปลอมแปลงบัตรเลือกตั้งหรือป้องกันการทุจริตการเลือกตั้งที่เหมาะสมยิ่งขึ้น โดยไม่ใช้เครื่องหมายหรือสัญลักษณ์ใดบนบัตรเลือกตั้งที่สามารถเชื่อมโยงข้อมูลหรือระบุตัวตนของผู้มีสิทธิเลือกตั้งและผลการออกเสียงลงคะแนน"

คดีนี้ ผู้ตรวจการแผ่นดินได้รับเรื่องร้องเรียนจากประชาชน 22 เรื่อง ขอให้ยื่นคำร้องต่อศาลรัฐธรรมนูญเพื่อให้พิจารณาวินิจฉัยกรณีคณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) ดำเนินการจัดการเลือกตั้ง สส. เมื่อ 8 ก.พ. 2569 โดยกำหนดรูปแบบและจัดพิมพ์บัตรเลือกตั้งที่มีการใช้บาร์โค้ดและคิวอาร์โค้ด ซึ่งน่าเชื่อได้ว่าสามารถสืบทราบและตรวจสอบตัวตนผู้ลงคะแนนรวมถึงผลคะแนนได้ ทำให้การออกเสียงลงคะแนนมิได้เป็นไปโดยลับ เป็นการกระทำที่ขัดแย้งต่อรัฐธรรมนูญ มาตรา 50 (7) มาตรา 83 วรรคสอง มาตรา 85 วรรคหนึ่ง

รัฐธรรมนูญ 2560 บัญญัติไว้อย่างไร

สรุปคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญ

การออกนั่งบัลลังก์เพื่ออ่านคำวินิจฉัยคดีนี้กินเวลา 1.45 ชม. ใช้ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญถึง 5 คนเป็นผู้อ่านคำวินิจฉัย โดยมีคู่กรณีเข้าร่วมรับฟังทั้ง 2 ฝ่ายคือ รองเลขาธิการสำนักงานผู้ตรวจการแผ่นดิน ในฐานะผู้ร้อง และประธาน กกต. ผู้ถูกร้องที่ 1, เลขาธิการ กกต. ผู้ถูกร้องที่ 2, สำนักงาน กกต. ผู้ถูกร้องที่ 3

บีบีซีไทยขอสรุปสาระสำคัญของคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญ ซึ่งแบ่งออกเป็น 3 ประเด็นหลัก ดังนี้

1. การใช้บาร์โค้ด-คิวอาร์โค้ด สามารถสืบย้อนกลับ สืบทราบ ตรวจสอบตัวตนผู้มีสิทธิเลือกตั้งที่ออกเสียงลงคะแนน ตลอดจนผลการลงคะแนนได้หรือไม่

ในการเลือกตั้งทั่วไป 8 ก.พ. 2569 กกต. กำหนดให้ใช้บัตรเลือกตั้ง 2 แบบ โดยบัตรเลือกตั้งสีชมพูใช้เลือก สส.แบบบัญชีรายชื่อ (ปาร์ตี้ลิสต์) มีคิวอาร์โค้ดอยู่ด้านบนขวาของต้นขั้ว ขณะที่ด้านล่างของบัตรปรากฏบาร์โค้ดอยู่ตรงกลาง ส่วนบัตรเลือกตั้งสีเขียวใช้เลือก สส.แบบแบ่งเขตเลือกตั้ง มีคิวอาร์โค้ดอยู่ทั้งด้านบนซ้ายต้นขั้วและด้านล่างซ้ายของบัตร

สำหรับบัตรเลือกตั้ง 1 ใบประกอบด้วย 2 ส่วนหลักคือ 1. ต้นขั้ว มีข้อมูลสำคัญ ได้แก่ หมายเลขเล่ม หมายเลขบัตร ลำดับผู้มีสิทธิเลือกตั้งซึ่งให้กรรมการประจำหน่วยเลือกตั้ง (กปน.) เขียนตัวเลขตามบัญชีผู้มีสิทธิเลือกตั้ง ช่องคะแนนลงลายมือชื่อ กปน. และช่องสำหรับลงลายมือชื่อ/พิมพ์ลายนิ้วมือของผู้มีสิทธิเลือกตั้ง และ 2. บัตรเลือกตั้ง มีข้อมูลสำคัญ ได้แก่ หมายเลขผู้สมัคร/หมายเลขพรรคการเมือง ช่องลงคะแนน ช่องไม่ประสงค์ลงคะแนน

คำเบิกความของพยาน: แสวงลั่น "ไม่สามารถตรวจได้อย่างแน่แท้ว่าบัตรเลือกตั้งเป็นของผู้ใด"

คำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญอ้างถึงคำเบิกความของพยานบุคคล 5 ปาก ซึ่งส่วนใหญ่เป็นการอธิบายในเชิงเทคนิคของการใส่รหัส-เข้ารหัส-ถอดรหัสจากบาร์โค้ดและคิวอาร์โค้ดว่าแสดงผลเป็นอะไร และสามารถเชื่อมโยงกลับไปหาข้อมูลผู้มีสิทธิเลือกตั้งได้หรือไม่

ตัวแทนบริษัทเอกชนทั้ง 2 รายคือ นายภาคภูมิ ภูอุดม กรรมการบริษัท ที.เค.เอส. เทคโนโลยี จำกัด (มหาชน) ผู้รับจ้างจัดพิมพ์บัตรเลือกตั้งแบบแบ่งเขต เบิกความว่า บัตรเลือกตั้ง 1 เล่ม มีบัตรทั้งหมด 20 ใบ ตัวอักษรและตัวเลขที่ปรากฏจากการสแกนคิวอาร์โค้ดบนบัตรแบบแบ่งเขต ไม่ใช่เลขที่บัตรเลือกตั้ง เป็นรหัสที่ต้องนำไปถอดรหัสอีกครั้ง ส่วนเลขที่ของบัตรเลือกตั้ง จะเป็นเลขที่เดียวกันทั้ง 20 ใบ ต้องนำรหัสที่ได้ไปเข้าโปรแกรม โดยมีการกำหนดชุดข้อมูลการเข้าถึงเอาไว้ก่อนและต้องนำไปเข้าโปรแกรมที่ทางบริษัทสร้างเอาไว้และมอบให้สำนักงาน กกต. แล้ว พร้อมยืนยันว่าไม่มีการนำข้อมูลของผู้มีสิทธิเลือกตั้งมาบันทึก

นางกัญญาณัฐ พิกุลทอง กรรมการบริษัท จันวาณิชย์ ซีเคียวริตี้ พริ้นท์ติ้ง จำกัด บริษัทผู้รับจ้างจัดพิมพ์บัตรเลือกตั้งแบบบัญชีรายชื่อ เบิกความว่า บริษัทได้รับข้อมูลเพียงจำนวนบัตรแต่ละจังหวัดและแต่ละเขตเลือกตั้ง แล้วนำข้อมูลมาแปลงเป็นรหัสบาร์โค้ดเพื่อให้จัดพิมพ์อย่างมีประสิทธิภาพ โดยไม่มีข้อมูลส่วนบุคคล เมื่อสแกนบาร์โค้ดปรากฏหมายเลขบัตร โดยบัตร 1 ใบมีเลขที่เดียวไม่ซ้ำกัน เมื่อสแกนคิวอาร์โค้ดปรากฏตัวอักษรที่เชื่อมโยงถึงหมายเลขเล่ม

นายแสวง บุญมี เลขาธิการ กกต. เบิกความว่า "ความจริงไม่สามารถตรวจได้อย่างแน่แท้ว่าบัตรเลือกตั้งเป็นของผู้ใด ต้องใช้เอกสาร 3 อย่างพร้อมกันเพื่อนำมาเทียบให้ตรงกัน" แม้ กกต. สั่งให้นับคะแนนใหม่ ก็นำบัตรมานับ โดยไม่ได้นำต้นขั้วและบัญชีรายชื่อที่ใช้แล้วมานับด้วย จึงไม่อาจเชื่อมโยงสืบค้นตัวตนผู้ลงคะแนนและผลลงคะแนนได้

คิวอาร์โค้ดสืบย้อนกลับไม่ได้ แต่บาร์โค้ดโยงบัตรกับต้นขั้วได้ ย่อมรู้ตัวตนผู้ลงคะแนน

ศาลรัฐธรรมนูญพิจารณาแล้วเห็นว่า การสแกนคิวอาร์โค้ดและบาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง เมื่อสแกนด้วยสมาร์ทโฟนจะแสดงผลได้ทันที ซึ่งข้อมูลที่ปรากฏจะอยู่ในรูปแบบข้อมูลที่แตกต่างกันตามที่ถูกบันทึกไว้ตามบัตรเลือกตั้งแต่ละประเภท

เมื่อพิจารณาต่อถึงการเชื่อมโยงกลับ การสืบค้น สืบทราบข้อมูลการออกเสียงลงคะแนน หรือการตรวจสอบตัวตนผู้มีสิทธิเลือกตั้ง จะสามารถทำได้ต้องพิจารณาข้อมูลจาก 3 องค์ประกอบ ได้แก่ บัตรเลือกตั้ง ต้นขั้ว และบัญชีผู้ใช้สิทธิเลือกตั้ง

บัตรเลือกตั้งแบบแบ่งเขตเลือกตั้ง กำหนดชุดข้อมูลในคิวอาร์โค้ดเป็นหมายเลขเล่ม ประกอบกับรหัสคิวอาร์โค้ดมีการกำหนดชุดข้อมูลที่ต้องเข้ารหัสผ่านไว้ เมื่อถอดรหัส จะปรากฏหมายเลขตรงต้นขั้ว เมื่อจับคู่กับลำดับที่ผู้มาใช้สิทธิเลือกตั้งในบัญชีรายชื่อผู้มีสิทธิเลือกตั้ง พบรายชื่อผู้มาใช้สิทธิเลือกตั้งจำนวน 20 ราย ทั้งนี้กรณีรหัสคิวอาร์โค้ดสามารถระบุตัวตนของผู้มาใช้สิทธิเลือกตั้งเป็นการเฉพาะรายจะเกิดขึ้นได้เฉพาะกรณีผู้มาใช้สิทธิเลือกตั้ง 20 รายได้รับบัตรเลือกตั้งเล่มเดียวกัน และลงคะแนนให้ผู้สมัครคนเดียวกัน ซึ่งมีความเป็นไปได้น้อยมาก ดังนั้นบัตรเลือกตั้งแบบแบ่งเขตเลือกตั้งไม่สามารถเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างบัตรเลือกตั้งกับต้นขั้วได้โดยตรง ความสามารถในการบ่งชี้ผู้มาใช้สิทธิเลือกตั้งเฉพาะรายมีความเป็นไปได้น้อยมาก

"จึงฟังได้ว่า รหัสคิวอาร์โค้ดเป็นกรณีที่ไม่สามารถเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างบัตรเลือกตั้ง ต้นขั้ว และบัญชีรายชื่อผู้มีสิทธิเลือกตั้ง ในกรณีปกติเป็นการยากที่จะบ่งชี้ตัวผู้มาใช้สิทธิเลือกตั้งและผลการลงคะแนนเลือกตั้งอย่างเจาะจง ดังนั้นรหัสคิวอาร์โค้ดที่ปรากฏบนบัตรเลือกตั้งแบบแบ่งเขตเลือกตั้ง ไม่สามารถเชื่อมโยงสืบค้นกลับ สืบทราบ ตลอดจนสามารถตรวจสอบตัวตนผู้ลงคะแนนรวมถึงผลการลงคะแนนได้" ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญอ่านคำวินิจฉัยศาล

บัตรเลือกตั้งแบบบัญชีรายชื่อ ปรากฏทั้งคิวอาร์โค้ดและบาร์โค้ดบนบัตร การสแกนรหัสคิวอาร์โค้ดด้านบนของบัตรเลือกตั้งเป็นชุดข้อมูลที่ถูกเข้ารหัสไว้ และต้องนำไปถอดรหัสอีกชั้นหนึ่งเสียก่อน และได้ข้อมูลมาเป็นหมายเลขเล่ม การสแกนบาร์โค้ดด้านล่างของบัตรเลือกตั้ง ปรากฏข้อมูลตรงกับหมายเลขบัตรบนต้นขั้วโดยตรง เป็นข้อมูลที่ไม่มีการเข้ารหัส และไม่ต้องมีการถอดรหัส จึงเป็นข้อมูลที่สามารถรู้ได้ทันทีว่าเป็นหมายเลขบัตรจากต้นขั้วใด ซึ่งต้นขั้วปรากฏลำดับที่และลายมือชื่อของผู้มาใช้สิทธิเลือกตั้ง เช่นเดียวกันกับที่ปรากฏในบัญชีรายชื่อผู้มีสิทธิเลือกตั้งที่ปรากฏเลขประจำตัวประชาชนและที่อยู่ของผู้มีสิทธิเลือกตั้งในหน่วยเลือกตั้งนั้น

"จึงฟังได้ว่า บัตรเลือกตั้งแบบบัญชีรายชื่อสามารถเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างบัตรเลือกตั้งกับต้นขั้วได้ผ่านการสแกนรหัสแท่งบาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้งโดยตรง และหากเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างบัตรเลือกตั้ง ต้นขั้ว และบัญชีรายชื่อผู้มีสิทธิเลือกตั้ง ย่อมสามารถตรวจสอบตัวตนผู้ลงคะแนน รวมถึงผลการลงคะแนนเป็นการเฉพาะตัวได้" คำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญระบุตอนหนึ่ง

2. การจัดเก็บบัตรเลือกตั้งที่ลงคะแนนแล้วของ กกต. ทำให้บุคคลอื่นเข้าถึงข้อมูลการลงคะแนนได้หรือไม่

ข้อเท็จจริงที่ได้จากการไต่สวนปรากฏว่า เอกสารที่เกี่ยวข้องกับการเชื่อมโยงผลคะแนนการเลือกตั้งของผู้มาใช้สิทธิเลือกตั้งไปสู่การระบุตัวตนของผู้มาใช้สิทธิเลือกตั้ง ประกอบด้วย บัตรเลือกตั้งที่ใช้แล้ว ต้นขั้วที่ใช้แล้ว และบัญชีรายชื่อผู้มีสิทธิเลือกตั้ง

ศาลได้ไล่เลียงขั้นตอนการจัดเก็บเอกสารทั้ง 3 อย่าง ซึ่งเริ่มต้นเมื่อปิดหีบเลือกตั้งในเวลา 17.00 น. โดยแบ่งออกเป็นช่วงเวลา ดังนี้

ช่วงเวลาที่เอกสารทั้ง 3 อย่างอยู่ในความครอบครองของ กปน. เป็นช่วงเวลาที่ "ยังไม่ได้จัดเก็บอย่างรัดกุม" กล่าวคือ ต้นขั้วเก็บไว้ในถุงพลาสติกใสและรัดด้วยหนังยาง ไม่ได้มีการทำเครื่องหมายปิดผนึกหรือใช้สายนัดเคเบิ้ลไทร์เพื่อสร้างมาตรการควบคุมการเข้าถึงต้นขั้วอีกชั้นหนึ่ง หาก กปน. หรือบุคคลหนึ่งบุคคลใดสแกนบัตรลงคะแนนเลือกตั้งและต้นขั้วที่ยังไม่ได้จัดเก็บอย่างรัดกุม จึงมีความเป็นไปได้ที่ กปน. จะสามารถเข้าถึงเอกสารทั้ง 3 อย่าง และระบุตัวตนของผู้มาใช้สิทธิเลือกตั้ง

อย่างไรก็ตาม กปน. ในหน่วยเลือกตั้งหนึ่งมีที่มาที่แตกต่างกัน และบริเวณหน่วยเลือกตั้งยังมีเจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัย ประชาชนผู้มาใช้สิทธิเลือกตั้ง รวมถึงผู้สังเกตการณ์จากพรรคการเมือง ประกอบกับ กปน. ต้องจัดส่งเอกสารทั้ง 3 อย่างให้กับ กกต.ประจำเขตเลือกตั้งในทันที ระยะเวลาที่เอกสารทั้ง 3 อย่างอยู่กับ กปน. เป็นระยะเวลาเพียงชั่วคราว กปน. ไม่สามารถเข้าถึงบัตรเลือกตั้ง ต้นขั้ว และบัญชีรายชื่อผู้มีสิทธิเลือกตั้ง เพื่อระบุตัวตนของผู้มาใช้สิทธิเลือกตั้งได้

ช่วงเวลาที่เอกสารทั้ง 3 อยู่ในความครอบครองของ กกต. ประจำเขตเลือกตั้ง เป็นช่วงที่เอกสารถูกจัดเก็บอย่างรัดกุมยิ่งขึ้น โอกาสที่ กกต. ประจำเขตเลือกตั้งจะปลดสายรัดเคเบิลไทร์ (Cable Tie) เพื่อสแกนบัตรเลือกตั้งเป็นไปได้ยาก นอกจากนี้บัตรเลือกตั้งและต้นขั้วที่อยู่ในครอบครองของ กกต. ประจำเขตเลือกตั้งมีจำนวนเพิ่มมากขึ้นและมาจากหลากหลายหน่วยเลือกตั้ง และ กกต. เขตยังต้องส่งบัญชีรายชื่อผู้มีสิทธิเลือกตั้งให้กับนายทะเบียนท้องที่หรือนายทะเบียนท้องถิ่นภายใน 3 วันนับแต่วันเลือกตั้ง การจะเข้าถึงและจับคู่เอกสารทั้ง 3 อย่าง จึงเกิดขึ้นได้ยาก

คนนอกจะระบุตัวตนผู้ใช้สิทธิได้ ต้องร่วมกับ กปน.-กกต.เขต/จว.

ส่วนที่ผู้ร้องกล่าวอ้างว่า บุคคลภายนอกสามารถสแกนบาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้งเพื่อสืบย้อนตัวผู้มาใช้สิทธิเลือกตั้งได้หรือไม่นั้น ศาลเห็นว่าในเวลานับคะแนนเลือกตั้งบุคคลภายนอกสามารถใช้อุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์หรือสมาร์ทโฟนสแกนบาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง เมื่อสแกนแล้วปรากฏหมายเลขบัตรซึ่งตรงกับหมายเลขบัตรที่ต้นขั้ว อย่างไรก็ตามการที่บุคคลภายนอกจะจับคู่เอกสารทั้ง 3 อย่างเพื่อระบุตัวตนของผู้มาใช้สิทธิเลือกตั้งได้ มีหนทางเดียวคือบุคคลภายนอกรายนั้นต้องกระทำการร่วมกับ กปน. กกต. ประจำเขตเลือกตั้ง หรือผู้อำนวยการ กกต.จว. ซึ่งเป็นการกระทำโดยวิธีการที่ไม่ชอบด้วยกฎหมาย จึงยังฟังไม่ได้ว่าบุคคลภายนอกสามารถระบุตัวตนของผู้มาใช้สิทธิเลือกตั้งด้วยตนเองได้ ข้อกล่าวอ้างของผู้ร้องฟังไม่ขึ้น

"ดังนั้นจึงฟังได้ว่า การจัดเก็บบัตรเลือกตั้งแบบบัญชีรายชื่อที่ปรากฏรหัสแท่งบาร์โค้ด ต้นขั้ว และบัญชีรายชื่อผู้มีสิทธิเลือกตั้งของผู้ถูกร้อง มีมาตรการรักษาความปลอดภัยที่รัดกุมเพียงพอ บุคคลภายนอกและเจ้าหน้าที่ของผู้ถูกร้องเข้าถึงบัตรเลือกตั้ง ต้นขั้ว และบัญชีรายชื่อของผู้มีสิทธิเลือกตั้งเพื่อระบุตัวตนของผู้มาใช้สิทธิเลือกตั้งเป็นไปได้ยาก" ศาลรัฐธรรมนูญระบุ

3. การใช้บาร์โค้ด-คิวอาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง มีปัญหาความชอบด้วยรัฐธรรมนูญหรือไม่

รัฐธรรมนูญกำหนดให้การเลือก สส. ใช้วิธี "ออกเสียงลงคะแนนโดยตรงและลับ"

"โดยตรง" มีความหมายว่า ผู้มีสิทธิเลือกตั้งต้องเป็นผู้ลงคะแนนนั้นด้วยตนเอง ไม่อาจให้บุคคลอื่นลงแทนตนได้ และใช้วิธีเลือกตัวแทนเพื่อเลือกอีกทีหนึ่ง

"โดยลับ" มีความหมายว่า การลงคะแนนต้องกระทำในลักษณะที่บุคคลอื่นไม่อาจทราบหรือตรวจสอบได้ว่าผู้มีสิทธิออกเสียงได้ลงคะแนนอย่างไร หรือลงคะแนนให้ผู้สมัครคนใด

ดังนั้นหลักการเลือกตั้งโดยลับ (Secret Election) ต้องพิจารณาจากการปกครองระบอบประชาธิปไตยที่ประชาชนจะแสดงเจตจำนงผ่านการเลือกตั้งและต้องแสดงเจตจำนงได้อิสระ และบัตรเลือกตั้งก็ต้องคำนึงถึงการลงคะแนนโดยตรงและลับด้วย

ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญระบุต่อไปว่า องค์กรที่มีหน้าที่จัดการเลือกตั้งมีหน้าที่จัดการเลือกตั้งให้เป็นไปตามหลักพื้นฐานของการเลือกตั้งตามเจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญ ซึ่งประกอบด้วยหลักการ 5 ประการ ได้แก่ หลักการเลือกตั้งทั่วไป, หลักการเลือกตั้งโดยเสรี, หลักการเลือกตั้งโดยตรง, หลักการเลือกตั้งโดยเสมอภาค, หลักการเลือกตั้งโดยลับ

สำหรับหลักการเลือกตั้งโดยลับ โดยทั่วไปแล้วย่อมถือว่า "เป็นความลับในขณะที่มีการออกเสียงคะแนนเลือกตั้ง" หากหลังลงคะแนนเลือกตั้งแล้ว มีกรณีที่สามารถตรวจสอบได้ การตรวจสอบนั้นก็จะมุ่งหมายเฉพาะวัตถุประสงค์การตรวจสอบเพื่อแสดงความสุจริตและเที่ยงธรรมของกระบวนการเลือกตั้ง ตามเจตจำนงของประชาชนเท่านั้น จึงจะถือว่าไม่กระทบต่อการเลือกตั้งโดยลับ

หลักการเลือกตั้งโดยลับมีวัตถุประสงค์สำคัญเพื่อการคุ้มครองสิทธิในการเลือกตั้งและเสรีภาพในการออกเสียงลงคะแนนของประชาชน มิให้การตัดสินใจทางการเมืองตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของการซื้อเสียงหรือแทรกแซงจากบุคคลอื่น ให้ผู้มีสิทธิเลือกตั้งเท่านั้นจะสามารถรู้เนื้อหาการตัดสินใจในการเลือกตั้งของตนว่าออกเสียงคะแนนให้ผู้สมัครหรือพรรคการเมืองใด

ศาลรัฐธรรมนูญชี้ว่า การรักษาความลับและการลงคะแนน ไม่ได้หมายความว่าบัตรเลือกตั้งจะต้องปราศจากกลไกหรือเครื่องมือที่ใช้ในการควบคุมและตรวจสอบความถูกต้องของบัตรเลือกตั้งอย่างเด็ดขาด ในทางตรงกันข้าม การจัดการเลือกตั้งให้เป็นไปโดยสุจริตและเที่ยงธรรมจำเป็นต้องมีมาตรการตรวจสอบความถูกต้องของการเลือกตั้ง ซึ่งรวมถึงบัตรเลือกตั้ง

ศาลรัฐธรรมนูญให้นิยามเลือกตั้งตาม รธน. คือ "ลับแบบมีเงื่อนไข"

จากนั้นตุลาการศาลรัฐธรรมนูญผู้อ่านคำวินิจฉัยชี้ชวนให้พิจารณาความหมายของการเลือกตั้งตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 83 วรรคสอง และ 85 วรรคหนึ่ง ตามแนวคิดทฤษฎีตามกฎหมายมหาชน ซึ่งอธิบายความสัมพันธ์ระหว่างความลับ ระหว่างการออกเสียงลงคะแนนกับความเป็นไปได้ในการระบุตัวตนผู้ออกเสียงลงคะแนนได้ 2 ประการ ดังนี้

ศาลรัฐธรรมนูญตีความว่า การจัดการเลือกตั้งโดยลับ ตามมาตรา 83 วรรคสอง และ 85 วรรคหนึ่ง ของรัฐธรรมนูญ เป็นการ "ลับอย่างมีเงื่อนไข" ที่คำนึงถึงการจัดการเลือกตั้งสุจริตเที่ยงธรรม ไม่ใช่ความ "ลับโดยบริบูรณ์" ซึ่งต้องสร้างดุลยภาพร่วมกับหลักการเลือกตั้งโดยสุจริตและเที่ยงธรรม (Electoral Integrity) ตามมาตรา 224

บาร์โค้ดใช้เป็นเครื่องมือควบคุมบัตรเลือกตั้ง มิได้มีวัตถุประสงค์เปิดเผยข้อมูลผู้ลงคะแนน

ข้อเท็จจริงปรากฏว่า การใช้บาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้งจัดทำขึ้นโดยมีวัตถุประสงค์สำคัญ เพื่อเป็นเครื่องมือสำหรับระบุหรือจำแนกบัตรแต่ละใบ เพื่อให้ทราบว่าบัตรนั้นอยู่ในชุดใด จัดพิมพ์ขึ้นในกระบวนการใด หรือได้รับการจัดสรรไปยังเขตเลือกตั้งหรือหน่วยเลือกตั้งใด การระบุข้อมูลดังกล่าวเป็นการควบคุมบัตรเลือกตั้ง เพื่อควบคุมตรวจสอบความถูกต้องของกระบวนการบริหารจัดการเลือกตั้งให้เป็นไปโดยสุจริตและเที่ยงธรรม มิได้มีวัตถุประสงค์โดยตรงเพื่อต้องการเปิดเผยว่าผู้มีสิทธิเลือกตั้งคนใดลงคะแนนให้พรรคการเมืองใด

คำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญระบุว่า รหัสแท่งบาร์โค้ดสามารถเชื่อมโยงข้อมูล 3 ส่วนเข้าด้วยกัน และสามารถตรวจสอบย้อนกลับได้ตั้งแต่หมายเลขบัตรลำดับผู้มีสิทธิเลือกตั้ง เครื่องหมายลงคะแนน พรรคการเมืองที่เลือก ซึ่งอาจถือว่ามีผลกระทบต่อหลักการเลือกตั้งโดยลับของผู้ลงคะแนน เพราะข้อมูลไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการลงคะแนนหมายเลขบัตร แต่สามารถเปิดเผยเจตจำนงทางการเมืองของบุคคลได้ด้วย

อย่างไรก็ตามเมื่อพิจารณาถึงมาตรการจัดเก็บรักษาบัตรเลือกตั้งซึ่งเป็นมาตรการเพื่อคุ้มครองเจตจำนงทางการเมืองของผู้มีสิทธิเลือกตั้งแล้ว เห็นได้ว่า การบริหารจัดการบัตรเลือกตั้ง นับตั้งแต่การจัดพิมพ์ การจัดสรร การขนส่ง การส่งมอบ การลงคะแนน การนับคะแนน และการจัดเก็บบัตรเลือกตั้ง ต้นขั้ว และบัญชีรายชื่อผู้มีสิทธิเลือกตั้ง ตลอดจนการเก็บรักษาภายหลังการลงคะแนน บาร์โค้ดสามารถใช้เป็นมาตรการป้องกันและควบคุมตรวจสอบมิให้มีการใช้บัตรเลือกตั้งข้ามเขต

"ด้วยเหตุนี้ การใช้แท่งบาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้งเป็นมาตรการที่กำหนดขึ้นโดยมีวัตถุประสงค์เพื่อป้องกันการปลอมแปลงบัตร การควบคุมจำนวนบัตร การป้องปรามการใช้บัตรเลือกตั้งข้ามเขต ตลอดจนการควบคุมกระบวนการจัดพิมพ์และจัดสรรบัตรเลือกตั้งให้เป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพภายใต้ระยะเวลาที่จำกัด มาตรการดังกล่าวเป็นไปเพื่อให้การบริหารจัดการการเลือกตั้งเป็นไปโดยสุจริตและเที่ยงธรรม และสามารถจัดให้มีการเลือกตั้งภายในกำหนดเวลา ตามที่รัฐธรรมนูญกำหนดไว้"

คำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญระบุอีกว่า แม้การป้องกันการทุจริตการเลือกตั้งและควบคุมบัตรเลือกตั้งอาจกระทำได้ด้วยมาตรการอื่น เช่น การพิมพ์ลายน้ำ เครื่องหมายพิเศษ หรือคิวอาร์โค้ด แต่การกำหนดใช้รหัสแท่งบาร์โค้ดเป็นมาตรการทางเทคนิคที่สามารถควบคุมการจัดพิมพ์แบบเลือกตั้งได้อย่างมีประสิทธิภาพและบรรลุวัตถุประสงค์ โดยพิจารณาถึงศักยภาพในการกำกับและตรวจสอบบัตรเลือกตั้ง จึงยังไม่อาจถือเป็นเหตุผลที่มีน้ำหนักเพียงพอว่าการใช้บาร์โค้ดเป็นมาตรการที่เกินสมควรแก่เหตุ

คำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญระบุว่า เมื่อชั่งน้ำหนักประโยชน์สาธารณะจากการใช้บาร์โค้ด กับผลกระทบที่เกิดขึ้นต่อหลักเลือกโดยลับ และสิทธิเลือกตั้งหรือเสรีภาพในการออกเสียงลงคะแนนของประชาชน เห็นได้ว่า ระบบบริหารจัดการเลือกตั้งโดยรวม การใช้บาร์โค้ดเป็นข้อมูลควบคุมตรวจสอบบัตรเลือกตั้ง มิใช่ข้อมูลที่แสดงให้เห็นโดยตรงว่าผู้มีสิทธิเลือกตั้งลงคะแนนเลือกผู้สมัครรายใดหรือพรรคใด การจะทราบผลการลงคะแนนต้องมีข้อมูลอื่นหรือกระบวนการอื่นที่สามารถเชื่อมโยงข้อมูลตัวบุคคล รหัสประจำบัตร และผลการลงคะแนน โดยอาศัยเอกสาร 3 ส่วนคือ บัตรเลือกตั้ง ต้นขั้ว บัญชีผู้มีสิทธิเลือกตั้ง ด้วยเหตุนี้จำเป็นต้องพิจารณาถึงมาตรการในการจัดเก็บ รักษา และควบคุมเข้าด้วยกัน

"เมื่อพิจารณาจากข้อเท็จจริงและพยานหลักฐานที่นำสืบ ยังไม่ปรากฏข้อเท็จจริงหรือพยานหลักฐานเพียงพอที่จะรับฟังได้ว่าบุคคลใดหรือหน่วยงานใดนำบัตรเลือกตั้งไปเชื่อมโยงกันเพื่อสืบทราบผลการออกเสียงลงคะแนนจนทำให้สามารถทราบได้ว่า ผู้ร้องเรียนหรือประชาชนคนใดลงคะแนนให้แก่ผู้สมัครหรือพรรคการเมืองใด ข้อกล่าวอ้างของผู้ร้องยังไม่เพียงพอจะรับฟังว่าการมีบาร์โค้ดถือได้ว่าเป็นการทำลาย หรือทำให้สาระสำคัญการเลือกตั้งโดยลับและเสรีของประชาชนเสียไป ไม่เป็นการกระทำที่ขัดรัฐธรรมนูญ ไม่มีปัญหาความชอบด้วยรัฐธรรมนูญ ตาม 50 (7) และมาตรา 83 วรรคสอง มาตรา 85 วรรคหนึ่ง"

"จึงวินิจฉัยว่า การใช้รหัสแท่งบาร์โค้ดและรหัสคิวอาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง ไม่มีปัญหาความชอบด้วยรัฐธรรมนูญมาตรา 50 มาตรา 83 วรรคสอง และมาตรา 85 วรรคหนึ่ง ไม่เป็นการละเมิดสิทธิหรือเสรีภาพของผู้ร้องเรียนและประชาชนผู้มีสิทธิเลือกตั้ง" บรรทัดสุดท้ายของคำวินิจศาลรัฐธรรมนูญในวันนี้ระบุ

ยกคำร้องค้านสราวุธ-จักรพงศ์ร่วมพิจารณาคดี

ก่อนอ่านคำวินิจฉัย นายอุดม สิทธิวิรัชธรรม ประธานศาลรัฐธรรมนูญ แจ้งว่า ก่อนการพิจารณาคดีนี้ ศาลรัฐธรรมนูญได้พิจารณาคำร้องของพลภาขุน เศรษฐญาบดี ที่ยื่นคัดค้านนายสราวุธ ทรงศิวิไล และนายจักรพงศ์ วิวัฒน์วานิช ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ ในการพิจารณาคดีนี้ ซึ่งศาลรัฐธรรมนูญได้ประชุมปรึกษาหารือพิจารณาแล้วเห็นว่า เนื่องจากกรณีไม่เป็นเหตุคัดค้านตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ และผู้ยื่นคำร้องไม่ใช่คู่กรณีที่อาจยกข้อคัดค้านนี้ขึ้นอ้างได้ ตามพระราชบัญญัติประกอบรัฐธรรมนูญ (พ.ร.ป.) ว่าด้วยวิธีพิจารณาของศาลรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2561 มาตรา 32 มาตรา 33 และมาตรา 35 จึงมีคำสั่งยกคำร้องคัดค้านดังกล่าว

สำหรับนายสราวุธ และนายจักรพงศ์ เป็น 2 ตุลาการหน้าใหม่ที่มาจากการรับรองรายชื่อของวุฒิสภาชุดที่ 13 ซึ่งถูกขนานนามว่า "สว. สีน้ำเงิน"

ลำดับความเป็นมาในการท้าพิสูจน์ความลับบนบัตรเลือกตั้ง

ศาลรัฐธรรมนูญใช้เวลา 194 วันในการพิจารณา "คดีบาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง" หลังตุลาการศาลรัฐธรรมนูญมีมติเสียงข้างมากให้รับคำร้องของผู้ตรวจการแผ่นดินเอาไว้พิจารณาวินิจฉัย (18 มี.ค.-28 มี.ค.)