İbrahim Anlaşmaları nedir?

Gündemi BBC Türkçe'den takip etmek artık WhatsApp'ta da mümkün. Haberlerimizin doğrudan telefonunuza gelmesi için tıklayın.

ABD Başkanı Donald Trump, İran ile anlaşmak için aralarında Türkiye'nin de olduğu bazı ülkelerin İbrahim Anlaşmaları'na katılması gerektiğini açıkladı.

Trump, Suudi Arabistan, Katar, Pakistan, Türkiye, Mısır ve Ürdün'ün İbrahim Anlaşmaları'nı imzalamasının zorunluluğunu vurguladı.

İbrahim Anlaşmaları, Trump'ın ilk başkanlık döneminin sonunda İsrail ile bazı Arap devletlerinin ABD arabuluculuğunda diplomatik ilişkilerini normalleştirmesi için kaleme alınmıştı.

İlk olarak Eylül 2020'de İsrail ile Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Bahreyn arasında ikili anlaşmalar imzalandı.

Bunun ardından Sudan Ekim 2020'de İsrail ile ilişkileri normalleştirme niyetini beyan etti ancak ülkede iç savaş çıkması sebebiyle imzalar atılamadı.

Bu ülkeleri Aralık 2020'de Fas izledi. Böylece İsrail ile Fas arasında diplomatik ilişkiler tesis edildi.

1992'den bu yana İsrail ile diplomatik bağları bulunan Kazakistan da Kasım 2025'te İbrahim Anlaşmaları'na dahil oldu.

İsrail'in Aralık 2025'te resmen tanıdığı Somaliland de aynı dönemde İbrahim Anlaşmaları'na katılacağını ilan etti.

Somali'den tek taraflı bağımsızlığını ilan eden Somaliland'i resmen tanıyan tek ülke İsrail. Ancak Somaliland'in bazı ülkelerle fiili siyasi ve diplomatik bağları bulunuyor.

Pakistan, Trump'ın çağrısını aynı gün reddetti, diğer ülkelerden ise henüz açıklama yapmadı. Savunma Bakanı Khawaja Asif, ülkenin "temel ideolojileri" ile çatıştığı için anlaşmaya katılmayacaklarını ve İsrail'in sözüne "güvenilemeyeceğini" söyledi.

Adı nereden geliyor, ne içeriyor?

İbrahim Anlaşmaları'nın adı "İbrahimi dinler" olarak bilinen Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslam'ın ortak kökenini vurgulamak için seçildi.

Anlaşmada imzası bulunan ülkelerin çoğu üç dinin ortaya çıktığı ve yayıldığı coğrafyada yer alıyor.

ABD Dışişleri Bakanlığı'nın internet sitesinde yer alan İbrahim Anlaşmaları Deklarasyonu'nda, Ortadoğu'da "barışın korunması ve güçlendirilmesi" hedefi vurgulanıyor.

ABD 2020 yılında, İsrail ile dört Ortadoğu ülkesi (Bahreyn, Fas, Sudan ve Birleşik Arap Emirlikleri) arasında resmi diplomatik ilişkiler kurulması için bir dizi anlaşmaya aracılık etti.

İsrail uzun süredir bölgedeki ülkelerden tecrit edilmişti. Anlaşma, turizmi, ticareti ve güvenlik işbirliğini artırmaya yardımcı oldu.

İbrahim Anlaşmaları, İsrail ile Arap devletleri arasındaki ilişkilerin normalleşmesi için ABD'nin attığı adımların devamı olarak görülüyor.

Bazı uzmanlar, İbrahim Anlaşmaları imzacıları İsrail ve Sünni Arap devletlerinin Şiilerin çoğunlukta olduğu İran ile bölgesel rekabet içinde olduğuna dikkat çekiyor.

İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, planı Filistinlilerle daha fazla müzakere için olası bir temel olarak kullanılabilecek "yüzyılın fırsatı" olarak nitelendirdi.

Filistin Yönetimi Başkanı Mahmud Abbas ise planı "yüzyılın tokadı" olarak reddetti.

Batı Şeria'dan televizyonda yayınlanan bir konuşmada, "Trump ve Netanyahu'ya diyorum ki: Kudüs satılık değil, haklarımız satılık değil ve pazarlık konusu değil. Ve sizin anlaşmanız, komplonuz, geçmeyecek" dedi.

İran da anlaşmayı kınandı.

Anlaşmazlık noktaları neler?

Filistin devletinin kurulması meselesi, Arap ülkeleri ve İsrail arasında önemli bir anlaşmazlık noktası olmaya devam ediyor.

Arap ülkeleri arasında, İsrail ile normal ilişkilerin bedelinin Filistinliler için bağımsızlıktan vazgeçme anlamına geldiği yönündeki uzun süredir devam eden mutabakat, anlaşma ile bozulmuş oldu.

Filistin egemenliği konusunda, BAE Başkanı Şeyh Muhammed bin Zayed Al Nahyan, anlaşma için şartının İsrail'in Batı Şeria'nın büyük bölümlerinin ilhakını durdurmayı kabul etmesi olduğunu söylemişti.

Batı Şeria ve Doğu Kudüs'te yaklaşık 160 yerleşim yerinde yaklaşık 700.000 İsrailli Yahudi yaşıyor. Bu yerleşim yerleri uluslararası hukuka göre yasadışı kabul ediliyor, ancak İsrail bunu reddediyor.

Etkiler ne oldu?

Siyasi işbirliği İbrahim Anlaşmaları'nın önemli unsurları arasında yer alıyor.

İsrail ile Arap devletlerinin diplomatik normalleşmesi konusundaki en büyük engellerden biri de Filistinlilere yönelik yaklaşım.

Anlaşmalara Hamas'ın 7 Ekim 2023 saldırılarından önce imza atan BAE, İsrail ile ilişkileri normalleştirmesi karşılığında İsrail'in işgal altındaki Batı Şeria'yı ilhak etmemesi şartını ortaya koydu.

Bu çerçevede İsrail-Filistin meselesine iki devletli çözümün desteklenmesi gerektiği vurgulandı.

Ancak Hamas'ın saldırıları ve İsrail'in Gazze'de başlattığı askeri operasyon sonrası İsrail ile komşuları arasında gerilim yükseldi.

Başbakan Binyamin Netanyahu, böyle bir saldırının ardından Filistin Devleti'nin resmen tanınmasının "terörü ödüllendirmek" olacağını ifade etti.

2020'den bu yana ABD'nin İbrahim Anlaşmaları'na katılması için baskı yaptığı Suudi Arabistan da İsrail'in Filistinlilere yönelik yaklaşımından dolayı diplomatik normalleşme konusunda ayak sürüyor.

Batı Şeria'ya sınırı olan Ürdün de henüz İbrahim Anlaşmaları'na katılmadı.

Ancak Ürdün, 1994'te İsrail ile barış anlaşması imzaladı.

Benzer şekilde İsrail'in diğer komşusu Mısır da İbrahim Anlaşmaları'na taraf değil. Kahire'nin İsrail ile 1979'da imzaladığı ayrı bir barış anlaşması var.

İsrail'in kuzeydeki komşuları Lübnan ve Suriye de anlaşmalara taraf değil. İki ülkenin güneyindeki bazı bölgeler fiilen İsrail işgali altında.