'Bà ngoại bí mật đưa con tôi đi cắt bộ phận sinh dục nữ'

Cảnh báo: Bài viết có những mô tả về các hình thức cắt bộ phận sinh dục nữ.

Tuần trước, Colombia đã trở thành quốc gia đầu tiên ở Mỹ Latinh chính thức cấm việc cắt bộ phận sinh dục nữ (FGM) – điều mà các nhà hoạt động coi là dấu mốc quan trọng.

Phóng viên José Carlos Cueto cho biết, dù dự luật được Quốc hội Colombia nhất trí thông qua, việc này là kết quả của một cuộc đấu tranh kéo dài nhằm xóa bỏ một tập tục nguy hiểm và thường được bí mật thực hiện.

Con gái của Carla Quiñonez mới sáu tháng tuổi khi bà cố của em bí mật đưa em đi thực hiện FGM.

Quiñonez (tên đã được thay đổi) kể rằng khi bà ngoại đưa đứa bé trở về, em bị sốt, sưng tấy và chảy máu.

Cô bé khóc miết.

"Tôi đối chất với bà, nhưng bà nói đó là chuyện bình thường và tôi không được kể cho bất kỳ ai."

Trạm y tế gần nhất cách nhà rất xa, nên mẹ của Quiñonez – một nữ hộ sinh – đã cố gắng giảm đau cho đứa bé bằng các loại cây thuốc.

Người này cũng phản đối bà ngoại của Quiñonez, nhưng người phụ nữ lớn tuổi không chịu nghe.

"Bà nói rằng đàn ông sẽ chế giễu những phụ nữ có âm vật."

FGM ở Colombia

FGM là việc cắt bỏ một phần hoặc toàn bộ cơ quan sinh dục ngoài của nữ giới, hoặc gây ra những tổn thương khác đối với các cơ quan này vì những lý do không liên quan đến y tế.

FGM có thể gây ra nhiều biến chứng y tế, trong đó có xuất huyết và nhiễm trùng, cũng như các vấn đề về kinh nguyệt và sinh nở sau này.

Tập tục này cũng có thể khiến phụ nữ gặp khó khăn trong việc đạt được khoái cảm tình dục.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết, trên toàn thế giới hiện có hơn 230 triệu phụ nữ và trẻ em gái còn sống từng trải qua FGM, chủ yếu ở châu Phi.

Quiñonez, 30 tuổi, đã vận động xóa bỏ tập tục này tại Colombia – nơi FGM vẫn được một số thành viên của cộng đồng người bản địa Emberá thực hiện.

Cùng với các nhà hoạt động khác và các thành viên Quốc hội Colombia, cô đóng vai trò quan trọng trong chiến dịch dẫn tới lệnh cấm.

Cô cho biết chỉ khi lớn lên, cô mới nhận ra những gì đang diễn ra một cách bí mật trong cộng đồng của mình.

"Tôi luôn tự hỏi tại sao dường như có nhiều bé gái chết ngay sau khi sinh so với bé trai."

"Tôi nhớ một người em họ còn nhỏ được mẹ tôi đỡ đẻ. Em bé chào đời khỏe mạnh nhưng qua đời chỉ ba ngày sau đó."

"Tôi hỏi mẹ về chuyện đó, và mẹ nói với tôi rằng đứa bé đã chết vì 'jai', một căn bệnh theo quan niệm của tổ tiên."

Giờ đây, Quiñonez tin rằng những bé gái được cho là chết vì "jai" thực chất có thể đã chết do các biến chứng liên quan đến FGM.

Góc nhìn của một bác sĩ nhi khoa

Từ năm 2020 đến tháng 6/2026, Colombia ghi nhận 240 trường hợp FGM. Phần lớn các trường hợp là những bé gái dưới 6 tuổi.

Tuy nhiên, bác sĩ nhi khoa Diana Ramos Mosquera cho rằng đây mới chỉ là "phần nổi của tảng băng chìm".

Làm việc tại Bệnh viện Đại học San Jorge ở Pereira, thành phố thuộc vùng trồng cà phê phía tây bắc Colombia, bà cho biết đã phát hiện những dấu hiệu sẹo, bỏng và tổn thương do cắt xẻo khi khám cho các bé gái đến bệnh viện vì những vấn đề sức khỏe khác.

Bà nhớ lại trường hợp một bé gái có cửa âm đạo bị bịt kín hoàn toàn, đồng nghĩa với việc khi trưởng thành, em có thể sẽ không thể có kinh nguyệt hoặc quan hệ tình dục.

"Cô bé phải trải qua phẫu thuật tái tạo," bác sĩ Ramos nói.

Bà nhìn nhận FGM là một hình thức bạo lực tình dục và bạo lực giới, có thể để lại hậu quả suốt đời. Tuy nhiên, bà cho rằng vấn đề này cần được giải quyết thông qua giáo dục, chứ không chỉ bằng hình phạt.

"Một số thành viên trong những cộng đồng này thực sự tin rằng họ không làm điều gì có hại," bà nói.

'Văn hoá không có giết người'

Với khoảng 300.000 thành viên, Đại cộng đồng Emberá là một trong những cộng đồng bản địa lớn nhất Colombia, đồng thời có người sinh sống tại Ecuador và Panama.

Một giả thuyết về lý do cộng đồng này thực hiện FGM, trong khi tập tục này hiếm khi được tìm thấy ở những nơi khác tại Mỹ Latinh, là vì nó được du nhập cùng những người bị bắt làm nô lệ từ các quốc gia châu Phi.

Điều này có thể phần nào lý giải sự phổ biến của FGM tại Risaralda, Chocó và Valle del Cauca – những tỉnh giáp nhau, nơi có đông người Colombia gốc Phi sinh sống hoặc tiếp giáp với các khu vực có cộng đồng người Colombia gốc Phi lớn.

Một giả thuyết khác cho rằng cách đây hàng trăm năm, sự ra đời của một đứa trẻ liên giới tính đã khiến cộng đồng hình thành nỗi sợ đối với âm vật. Nhiều phụ nữ lớn tuổi tin rằng nếu không cắt bỏ, âm vật sẽ phát triển thành dương vật.

Một số người khác cho rằng tập tục này bắt nguồn từ quan niệm trọng nam, theo đó một phụ nữ có cơ quan gắn với khoái cảm tình dục sẽ có nhiều khả năng trở nên lăng loàn.

Dù có nguồn gốc từ đâu, Juliana Domico, đại diện pháp lý kiêm cố vấn trưởng của Liên đoàn Quốc gia các Dân tộc thuộc Đại cộng đồng Emberá của Colombia, bác bỏ quan điểm cho rằng đây là một tập tục văn hóa.

"Văn hóa của chúng tôi là trang phục, đồ thủ công, những điệu múa và ngôn ngữ, chứ không phải một tập tục giết người. Văn hóa không giết người."

Bà cho biết luật mới là kết quả của nhiều năm vận động trong cộng đồng:

"Chúng tôi hy vọng luật này sẽ được cụ thể hóa thành chính sách công, với đủ nguồn lực để thực thi."

Đe dọa và phản đối

Quiñonez là một trong những người vận động thay đổi, nhưng cho biết cô đã nhận được những lời đe dọa, đặc biệt là từ nam giới, vì việc này.

Theo truyền thống, nam giới không được biết về nghi lễ này. Tuy nhiên, các cuộc thảo luận về việc xóa bỏ tập tục thường chỉ diễn ra với những thủ lĩnh nam, bởi nhiều phụ nữ Emberá nói một ngôn ngữ bản địa – cũng được gọi là Emberá – và không nhất thiết biết tiếng Tây Ban Nha.

Điều này cũng có thể khiến phụ nữ khó tiếp cận bác sĩ để được hỗ trợ y tế cho con, một vấn đề mà Quiñonez cho rằng càng trở nên nghiêm trọng khi họ phải đối mặt với những nhân viên y tế đôi khi thiếu hiểu biết và có thái độ phán xét.

Cô kể khi mình đưa con gái đến bệnh viện vì bị sốt do nhiễm trùng đường tiết niệu, một y tá đã mắng cô là "kẻ man rợ" và nói rằng cô đáng phải chịu những gì đã xảy ra.

"Tôi thậm chí còn bị đe dọa rằng con gái mình sẽ bị đưa đi và giao cho cơ quan bảo trợ trẻ em chăm sóc.

"Kể từ đó, tôi không muốn đưa con đến bệnh viện nữa. Tôi điều trị cho con bằng cây thuốc và thuốc men. Tôi không bao giờ rời con nửa bước."

'Cuộc nói chuyện không thể né tránh'

Quiñonez cho biết sự thay đổi đang diễn ra trong cộng đồng Emberá, khi phụ nữ bắt đầu tự thảo luận với nhau về việc liệu FGM có nên tiếp tục được thực hiện hay không.

Cô cho biết mình rất xúc động khi thấy cảnh một người bà suy ngẫm về việc từng thực hiện FGM cho các cháu gái.

"Bà nói rằng bà chưa bao giờ làm điều đó vì ác ý, mà chỉ muốn ngăn đàn ông chỉ trích các cháu gái của mình."

Theo Quiñonez, trò chuyện về một cách sống khác có thể rất đau đớn.

"Những người phụ nữ lớn lên mà không có âm vật không thể hình dung một cơ thể khác sẽ như thế nào."

Một ngày nào đó trong tương lai, cô cũng sẽ phải nói chuyện với chính con gái mình về điều này.

"Nhưng đó là cuộc nói chuyện không thể né tránh," cô nói.

"Tất cả chúng ta đều xứng đáng được hiểu về cơ thể mình và có thể nói về chúng mà không cảm thấy xấu hổ."

Minh họa: Daniel Arce, thuộc Visual Journalism Team của BBC Mundo