BBC vạch trần đường dây ngược đãi chó để moi tiền quyên góp ở Uganda

Một con chó với bộ lông màu nâu gỉ nhạt nằm bên vệ đường. Trông dáng vẻ của nó yên bình, nhưng khi một video trên TikTok lia từ phần đầu xuống phần còn lại của cơ thể nó, những vết thương nghiêm trọng ở hai chân sau hiện ra.

Con chó không phải đang nghỉ ngơi. Nó đang thở dốc, có lẽ vì đau đớn.

Dòng chữ trên đoạn clip TikTok dài 15 giây cho người xem biết rằng con chó này "bị tai nạn" và kêu gọi họ "cứu mạng nó" bằng cách quyên góp thông qua một đường link trực tuyến.

Trong ba tuần sau khi video được đăng lên lần đầu vào ngày 8/1/2025, con chó này đã xuất hiện trong hàng trăm chiến dịch gây quỹ khác nhau, do ít nhất hơn 10 tài khoản thực hiện.

Một người dùng mạng xã hội từ Anh đã đặt tên cho con chó là Russet, từ màu lông của nó (rust-coloured). Hàng ngàn đô la đã được quyên góp để chữa trị cho nó. Nhưng nó không bao giờ khỏe lại.

BBC Africa Eye đã phát hiện ra rằng con chó ở Uganda này là đã bị sử dụng như một đạo cụ trong một vụ lừa đảo nhằm moi tiền quyên góp cho động vật gặp nạn, một phần của ngành công nghiệp ngầm kiếm lợi từ sự tàn ác.

Không thể xác định chắc chắn nguyên nhân gây ra những vết thương cho Russet, nhưng các nhà báo của BBC World Service đã cố gắng ghép nối các phần câu chuyện của con chó, cho thấy nó đã phải chịu đựng đau đớn kéo dài, bất kể nguyên nhân là gì.

Câu chuyện này kết nối một thị trấn ở Uganda với những người yêu động vật cách đó hàng ngàn km. Họ bị dụ dỗ bỏ tiền ra qua những hình ảnh cảm động, những lời nói dối và việc lợi dụng những định kiến của phương Tây về châu Phi như nghèo đói triền miên và sự thờ ơ phổ biến đối với phúc lợi động vật.

Nhưng chính những con chó như Russet lại phải trả giá đắt nhất.

Đoạn phim về Russet được quay ở Mityana, một trung tâm thương mại cách thủ đô Kampala của Uganda khoảng 70km.

Thị trấn này có tai tiếng trong giới hoạt động cứu hộ động vật trực tuyến trên toàn thế giới vì một điều – những trại cứu hộ chó giả mạo.

Những kẻ lừa đảo ở Uganda đã nhận ra chó được yêu thích như thế nào ở châu Âu, Bắc Mỹ và Úc, cũng như sự ám ảnh đối với chó trên mạng xã hội có thể dễ dàng được biến thành tiền như thế nào.

"Có những thanh niên ở vùng nông thôn [Uganda] luôn tìm kiếm bất cứ việc gì có thể làm trên mạng," ông Bart Kakooza, chủ tịch Hiệp hội Bảo vệ và Chăm sóc Động vật Uganda, nói với BBC.

"Mặt khác, ở thế giới phương Tây, mọi người rất yêu động vật. Những thanh niên này nhận ra rằng họ có thể kiếm tiền nếu có được một con chó."

Không thể nói chính xác có bao nhiêu tài khoản mạng xã hội hoạt động từ Mityana.

Nhưng nhìn chung, những tài khoản này đã tràn ngập Instagram, TikTok, Facebook và YouTube với các video về những con vật trông đáng thương – chủ yếu là chó và mèo, nhưng thậm chí cả thỏ – kèm theo những lời bình luận cầu xin quyên góp để nuôi dưỡng, cho ăn và chữa trị cho chúng.

Một video kêu gọi từ thiện điển hình thường cho thấy cảnh một người đang quay vài con chó trong khu chuồng trại tạm bợ, kèm theo những thông điệp như "đàn chó của chúng tôi đang đói", hoặc "lại thêm một ngày nữa trại không có thức ăn" và "xin hãy giúp chúng tôi".

Những video này thường khai thác những nội dung mà những người tạo ra cho rằng sẽ phù hợp nhận thức sẵn có của người xem về châu Phi, mô tả nơi đây như một vùng đất khan hiếm thực phẩm và những người trẻ yêu chó phải chống chọi với muôn vàn khó khăn để bảo vệ động vật khỏi sự thù địch và thờ ơ của xã hội.

Phân tích dữ liệu của BBC Africa Eye cho thấy những video này đã rất hiệu quả trong việc biến lượt xem thành tiền quyên góp.

Trong 5 năm qua, nghiên cứu của chúng tôi cho thấy hơn 730.000 USD đã được quyên góp cho các trại cứu hộ động vật ở Uganda thông qua hàng trăm chiến dịch gây quỹ được đăng trên nền tảng GoFundMe.

Gần 40% trong tổng số các chiến dịch gây quỹ mà BBC phân tích có liên quan đến Mityana.

Tại thị trấn này, hoạt động của các trại cứu hộ chó giả mạo là một "bí mật" mà ai cũng biết. Một số cư dân nói với BBC rằng rất dễ nhận ra những kẻ lừa đảo.

"Khi bạn thấy một thanh niên lái xe Subaru [một biểu tượng địa vị trong khu vực], bạn sẽ biết ngay người đó là kẻ lừa đảo," một người nói.

Một người khác cho biết: "Những kẻ lừa đảo là những người được kính trọng nhất ở Mityana này."

Nhưng rất ít cư dân sẵn sàng công khai nói về các hoạt động cụ thể của những trại cứu hộ này vì sợ bị trả thù. BBC quyết định cử một nhóm điều tra bí mật đến Mityana.

Các nhà báo của chúng tôi giả làm những "lính mới" muốn tham gia vào lĩnh vực sản xuất nội dung trực tuyến về trại cứu hộ chó.

Chúng tôi phát hiện rằng nhiều nhà sáng tạo nội dung đã thuê chung một số cơ sở trong khu vực để làm video.

Các trại cứu hộ này thu phí vào cửa để quay phim cùng những con chó của chủ trại. Sau đó, các video được đăng lên tài khoản mạng xã hội của kẻ lừa đảo cùng các chiến dịch gây quỹ trực tuyến liên kết, thường là đường link GoFundMe hoặc PayPal.

Điều này đồng nghĩa với việc nhiều tài khoản khác nhau cùng kêu gọi tiền quyên góp bằng hình ảnh từ cùng một trại cứu hộ, cũng như cùng những con chó đó.

Nhóm phóng viên của BBC đã tiếp cận được một trong những trại như vậy, do một thanh niên tự giới thiệu là Charles Lubajja điều hành.

Tại trại cứu hộ, các nhà báo nhập vai của chúng tôi phát hiện khoảng 15 con chó bị nhốt chung trong một chiếc lồng, nằm giữa chất thải. Nhiều con trông gầy gò nghiêm trọng và uể oải.

Lubajja nói với các phóng viên rằng trại cứu hộ này chủ yếu tồn tại để kiếm tiền từ người xem trên mạng xã hội ở nước ngoài bằng những lời giả dối.

Anh ta đưa ra một số lời khuyên về cách tăng doanh thu, đồng thời tiết lộ vài thủ đoạn, bao gồm:

"Khi nhận được tiền từ GoFundMe, bạn có thể dùng để mua xe hoặc xây nhà," Lubajja nói trong đoạn phim quay lén.

"Khi đã có được một nhà hảo tâm da trắng, đừng đối xử với họ như anh em. Anh phải vắt kiệt họ [lấy tiền của họ]. Moi sạch tiền của họ."

Nhưng khi những hoạt động giả mạo như của Lubajja lan rộng trên mạng, ngày càng nhiều người quyên góp nhận ra rằng họ đã bị lừa. Từ đó, nhiều sáng kiến đã xuất hiện nhằm ngăn chặn các kẻ lừa đảo.

Chiến thuật của các nhà vận động bao gồm nâng cao nhận thức cho những người có ý định quyên góp, cũng như công khai nêu tên, bêu xấu các tài khoản bị cho là vi phạm nghiêm trọng nhất.

Các nhà hoạt động trên mạng cũng cho biết ở các trại cứu hộ tại Mityana không chỉ tồn tại tình trạng bỏ bê động vật, mà còn có cả việc cố tình làm hại chúng.

Một chiến dịch thu hút sự chú ý nhờ phong cách quyết liệt là We Won't Be Scammed (Chúng ta sẽ không bị lừa), hiện có tài khoản Instagram với khoảng 20.000 người theo dõi.

Trong đoạn phim quay lén, chính Lubajja cũng nhắc đến chiến dịch này và mô tả đó là "vấn đề lớn nhất" của những kẻ lừa đảo.

Điều mà có lẽ Lubajja không biết là tài khoản này được điều hành bởi một phụ nữ 49 tuổi sống cách đó khoảng 10.000 km tại Yorkshire, miền bắc nước Anh.

Nicola Baird, người sáng lập chiến dịch We Won't Be Scammed, đang quyết tâm theo đuổi đến cùng.

"Tôi thực sự căm ghét những kẻ lừa đảo đó," bà nói với BBC. "Chúng là hiện thân của cái ác."

Giống như nhiều người khác trong mạng lưới gồm 20 nhà hoạt động của mình, Baird từng là nạn nhân.

Bà đã gửi tiền cho một người đàn ông ở Mityana, người nói rằng con chó của anh ta cần phẫu thuật sau một vụ tai nạn giao thông.

Khi nhận được ảnh và video về ca phẫu thuật được cho là của con chó, Baird bắt đầu nghi ngờ có điều gì đó không ổn.

Các bác sĩ thú y mà bà liên hệ xác nhận rằng những hình ảnh đó trông giống hành vi ngược đãi hơn là chăm sóc thú y.

"Đó là lúc tôi nghĩ: 'Ôi trời ơi, chính mình đã tiếp tay cho sự ngược đãi này.'

"Và đó là lúc tôi thực sự quyết tâm ngăn chặn sự ngược đãi này vì tôi cảm thấy như họ đang ngược đãi [chú chó] Sebi của tôi - họ đang ngược đãi một phần của gia đình tôi."

Trải nghiệm này đã củng cố niềm tin của bà Baird rằng những vết thương trên cơ thể động vật xuất hiện trong các video mạng xã hội – bao gồm bỏng, vết cắt, thậm chí mất cả chi – là do cố ý gây ra.

Đây cũng là quan điểm của các nhóm hoạt động trực tuyến khác theo dõi các tài khoản liên quan đến Mityana.

Lubajja xác nhận với nhóm phóng viên điều tra rằng đã có những trường hợp kẻ lừa đảo cố tình làm bị thương những con chó.

"Khi hết nội dung, một số người bắt đầu tạo ra những vết cắt trên người chó và đòi tiền," anh ta nói.

Nhưng chủ trại này nói thêm rằng sự leo thang này đã phản tác dụng khi một số nhà hảo tâm bắt đầu nhận ra hành vi ngược đãi và cảnh báo những người khác.

"[Những kẻ lừa đảo] không còn làm bị thương chó nữa [vì] họ mất tiền khi người da trắng nhận ra chuyện gì đang xảy ra."

Bà Baird thừa nhận rằng các chiêu trò của những kẻ lừa đảo đã thay đổi do bị giám sát nhiều hơn, nhưng vẫn cho rằng những con chó đang tiếp tục bị cố ý làm hại và vẫn đang gặp nguy hiểm.

"Tất cả nỗi đau đó chỉ để đổi lấy vài khoản quyên góp," bà nói. "Không con vật nào đáng phải sống như thế này."

Nhóm We Won't Be Scammed và các nhà hoạt động trực tuyến khác tin rằng Russet – con chó được quay bên lề đường và xuất hiện trong hàng chục video gây quỹ – đã bị cố tình đánh gãy chân.

Trong video điều tra của BBC, Lubajja được cho xem một video về Russet và anh ta nhận đó là một trong những con chó của mình.

Khi các nhà báo hỏi thêm chi tiết, anh ta nói con chó đã gặp tai nạn giao thông ngay bên ngoài trại cứu hộ.

Nhưng có thể sự thật không phải vậy.

Sau lần đầu xuất hiện trên mạng xã hội, hình ảnh của Russet đã được đăng lên nhiều tài khoản khác nhau, dường như khi nó bị chuyển từ nhóm lừa đảo này sang nhóm khác.

Khoảng ba tuần sau, một người dùng mạng xã hội và nhà hảo tâm người Anh, muốn giấu tên, đã thương lượng thành công để đưa Russet khỏi tay những kẻ lừa đảo đến một phòng khám thú y ở Kampala.

Bác sĩ Isa Lutebemberwa đã đến Mityana để đón con chó và đưa nó về phòng khám của mình điều trị, với chi phí do nhà hảo tâm người Anh chi trả.

Theo đánh giá của bác sĩ Lutebemberwa, khả năng những chấn thương của Russet bị tai nạn gây ra là rất thấp. Mô tả ảnh chụp X-quang phần thân dưới của Russet, ông nói:

"Nếu nhìn vào những khúc xương này, tất cả chúng đều bị gãy gần như ở cùng một vị trí.

"Nếu bạn muốn cố tình làm gãy xương, đó chính là vị trí mà anh sẽ nhắm tới, vì đó là điểm yếu nhất."

Lutebemberwa đã phẫu thuật cho Russet. Nó sống sót sau ca mổ nhưng qua đời vài ngày sau đó.

"Nếu nhìn vào mặt nó, bạn sẽ thấy nó đã phải chịu đựng rất nhiều đau đớn," bác sĩ Lutebemberwa nói với BBC. "Sau tất cả những gì đã trải qua, nó không đáng phải chết."

"Russet đã cho tôi thấy những con chó ngoài kia có thể phải trải qua nỗi đau khủng khiếp đến mức nào."

BBC đã liên hệ với Lubajja – người từng nói với các phóng viên nhập vai rằng anh ta là chủ của Russet – để yêu cầu phản hồi về các phát hiện trong cuộc điều tra.

Khi được gửi hình ảnh của Russet cùng các cáo buộc liên quan, anh ta nói không nhận ra con chó và phủ nhận việc làm hại động vật. Anh ta thừa nhận rằng các nhà sáng tạo nội dung có trả tiền để quay phim tại trại cứu hộ của mình.

Bác sĩ Lutebemberwa và các nhà hoạt động vì quyền động vật khác ở Uganda như Chủ tịch Hiệp hội Bảo vệ và Chăm sóc Động vật Uganda, Bart Kakooza, cho rằng các nhà hảo tâm nước ngoài cũng phần nào phải chịu trách nhiệm cho sự đau khổ của những con chó trong các trại ở Mityana, vì họ thường quyên góp theo cảm tính và không kiểm chứng kỹ lưỡng.

"Những người gửi tiền quyên góp đang góp phần gây ra vấn nạn ngược đãi động vật ở đây, bởi họ liên tục tiếp sức cho điều đó, họ đang đổ thêm dầu vào lửa," ông Kakooza nói.

Bà Baird đồng ý rằng những khoản quyên góp có thể đã vô tình gây ra tổn hại:

"Tôi nghĩ thông điệp mà chúng ta cần rút ra từ sự ngược đãi Russet là chính những khoản quyên góp đã kéo dài sự đau đớn của nó. Nếu mọi người không quyên góp, Russet đã không phải chịu đựng lâu đến vậy."

Phần lớn các nhà hoạt động vì quyền động vật, cả ở Uganda lẫn nơi khác, cho rằng việc nâng cao nhận thức của người dùng mạng xã hội và các nhà hảo tâm tiềm năng sẽ giúp làm giảm dòng tiền quyên góp đổ vào các trại cứu hộ ở Mityana.

Điều này sẽ làm suy giảm thu nhập của những kẻ lừa đảo và giảm sức hấp dẫn của "ngành nghề" này đối với giới trẻ, từ đó, sẽ có ít chó mới bị bắt nhằm phục vụ cho các vụ lừa đảo.

Tuy nhiên, rất ít người có thể đưa ra một giải pháp cụ thể cho những con chó hiện vẫn đang bị giữ trong các trại cứu hộ đó.

Cảnh sát Mityana nói với BBC rằng trong một chiến dịch vào năm 2023, họ đã giải cứu 24 con chó bị thương nặng và bị nuôi nhốt trong điều kiện tồi tệ tại một trại cứu hộ giả mạo trong thị trấn, sau đó chuyển chúng đến Kampala để điều trị.

Ba nghi phạm bị bắt trong chiến dịch này đã bị truy tố với cáo buộc ngược đãi động vật trước khi được thả ra. Hồ sơ vụ việc sau đó bị khép lại và họ chỉ bị cảnh cáo.

Hiện nay, một liên minh quốc tế gồm các nhà hoạt động, trong đó có ông Kakooza, đang tìm cách sử dụng các vụ truy tố tư nhân để đối phó với vấn đề này. Một vụ kiện như vậy đã được xúc tiến.

"Chúng tôi hy vọng vụ việc này sẽ trở thành lời cảnh báo đối với nhiều người khác muốn tiếp tục hoạt động trong ngành nghề bất hợp pháp này," ông nói với BBC.