اسرائیل به بهره‌برداری ابزاری از باستان‌شناسی در محوطه‌های تاریخی کرانه باختری متهم‌ شد

در تپه‌های مرتفع بالاتر از ستون‌های رومی در محوطه باستانی سبسطیه در کرانه باختری اشغالی، باغ‌های زیتونی قرار دارند که نسل‌اندرنسل توسط خانواده‌های فلسطینی کشت و رشد داده شده‌اند.

یکی از زمین‌‌‌داران به نام ابومضیف می‌گوید اخطاریه‌ای دریافت کرده مبنی بر اینکه زمین او بخشی از محدوده‌ای حدودا ۴۵۰ جریبی است که اسرائیل به بهانه حفاظت و توسعه این محوطه برای ایجاد یک پارک ملی جدید بزرگ، در حال تصرف آن است.

معمولا مالکان فلسطینی برای چنین مصادره‌های زمینی پول اندکی دریافت می‌کنند یا هیچ مبلغی به آن‌ها پرداخت نمی‌شود. حتی زمانی هم که پولی پیشنهاد می‌شود، بیشتر آن‌ها از پذیرش آن سر باز می‌زنند؛ چرا که قبول آن را به معنای به رسمیت شناختن و مشروعیت‌بخشیدن به از دست رفتن موروثی‌ترین دارایی‌های خود می‌دانند.

از دست دادن این زمین از دست دادن منبع درآمد حیاتی برای ابومضیف محسوب می‌شود، اما مسئله برای او معنی بسیار عمیق‌تری دارد.

«اگر بخواهم آن را توضیح کنم، نزدیک‌ترین توصیفی که می‌توانم ارائه دهم این است که گویی روحت را از بدنت بیرون کشیده‌اند. نمی‌توانم خودم را بدون زمینم تصور کنم.»

ناهید صخا، صاحب رستورانتی محلی است که در خطر تخریب قرار دارد.

او می‌گوید به نظر می‌رسد هدف طرح اسرائیل این است که ساکنان فلسطینی را از محوطه باستانی سبسطیه جدا کند؛ محوطه‌ای که قدمت آن به هزاران سال پیش بازمی‌گردد و حاوی آثار باستانی مهمی از دوران باستان یهودی، و همچنین دوره‌های مختلف دیگری از جمله رومی‌ها، جنگجویان صلیبی و عثمانی‌ها است.

او می‌گوید: «اکنون کارهای مرمت به همراه کاوش‌ها آغاز شده است. به مالکان زمین گفته شده که هیچ‌کس اجازه ندارد از زمین خود استفاده کند یا آن را قُلبه کند.»

نگرانی‌های اهالی قریه پیرامون سبسطیه از سوی یونسکو (سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد) نیز بازتاب یافته است؛ نهادی که اکنون این محوطه را نه تنها به عنوان میراث جهانی ثبت کرده، بلکه آن را در فهرست میراث جهانی در معرض خطر نابودی نیز قرار داده است.

یونسکو می‌گوید تهدید اصلی پیش روی این محوطه مربوط به چیزی است که آن را «مصادره برنامه‌ریزی‌شده و ایجاد پارک ملی «سامریه» (شومرون)» می‌نامد؛ اقدامی که می‌تواند باعث تقسیم این اثر شود.

محمد عزام، شهردار قریه، در حالی که روی مسیری میان پارکینگ ورودی سبسطیه در یک سو -جایی که زمانی میدان دوره رومی در آن قرار داشت- و ستون‌های باسیلیکا در سوی دیگر ایستاده است، به زباله‌های به‌جا‌مانده در میان ویرانه‌ها در سمت راست خود نگاه می‌کند.

او می‌گوید محلی‌ها اکنون نگران‌اند که مبادا رفتن به آن پایین برای پاکسازی محوطه، برایشان دردسرهایی با نیروهای امنیتی اسرائیل و شهرک‌نشینان ایجاد کند.

مسیری که او روی آن ایستاده، این محوطه باستانی را میان «منطقه ب» کرانه باختری — که تحت کنترل مدنی فلسطین و کنترل امنیتی اسرائیل است — و «منطقه ج» که تحت کنترل کامل مدنی و امنیتی اسرائیل قرار دارد، تقسیم می‌کند.

هفته گذشته، اسرائیل حدود ۱۱۳ میلیون شِکِل (معادل حدود ۳۸ میلیون دالر) را به گسترش کنترل خود بر محوطه‌های باستانی در کرانه باختری اختصاص داد. برخی از این پروژه‌ها شامل محوطه‌هایی در مناطق تحت مدیریت تشکیلات خودگردان فلسطین می‌شود.

در بقایای تئاتر رومی، عِمِک شاوی، فعال اسرائیلی و مسئول یک سازمان فعال (گروهی اسرائیلی که تلاش می‌کند مطمئن شود میراث باستانی منطقه متعلق به همه جوامع است)، می‌گوید مقامات اسرائیلی از مشورت با ادارات محلی و ساکنان سبسطیه سر باز زده‌اند.

او می‌گوید: «نکته اینجاست که اسرائیل مالک این مکان نیست. این یک محوطه میراثی فلسطینی است. و برای توسعه مثبت آن، این کار باید با مشارکت جامعه محلی و شهرداری انجام شود تا آن‌ها نیز از آن بهره‌مند شوند.»

طبق برنامه‌های اسرائیل، ورودی سبسطیه به سمت دیگر این محوطه وسیع، دور از روستا و پارکینگ و مغازه‌های فعلی منتقل خواهد شد.

وزارتخانه‌های گردشگری و خارجه فلسطین ابراز امیدواری کرده‌اند که به رسمیت شناخته‌شدن از سوی یونسکو بتواند حمایت بین‌المللی از مخالفت آن‌ها با مصادره اراضی در سبسطیه را تقویت کند.

اما گیدعون ساعر، وزیر امور خارجه اسرائیل، اقدام یونسکو را تلاشی از سوی فلسطینی‌ها برای کم‌رنگ کردن پیوندهای تاریخی یهودیان با کرانه باختری توصیف کرده است.

او با قاطعیت گفت: «هیچ رأی‌گیری در یک سازمان بین‌المللی نمی‌تواند تاریخ را تغییر دهد.»

کمی پایین‌تر در جنوب کرانه باختری و در چشم‌انداز بیت‌المقدس، «هرودیوم» قرار دارد؛ تپه‌ای دست‌ساز با کاخی فوق‌العاده که در قله آن توسط هیرود بزرگ، پادشاه یهودیه در دوران پیش از میلاد حضرت عیسی، ساخته شده است.

اخیرا در اینجا نیز اسرائیل شروع به مصادره زمین کرده است -این بار حدود ۸۰ جریب- به این بهانه که هدف آن «حفاظت و توسعه» این محوطه است.

سازمان «پیس ناو» (حالا صلح‌)، یک نهاد اسرائیلی ناظر بر شهرک‌سازی‌ها، می‌گوید: «بر اساس قانون بین‌الملل و همچنین احکام دیوان عالی اسرائیل، این کشور حق ندارد زمین‌ها را برای اهداف شهرک‌سازی یا صرفا به نفع شهروندان اسرائیلی مصادره کند.»

«در نتیجه، برای اینکه این مصادره قانونی تلقی شود، دولت احتمالا استدلال خواهد کرد که این محوطه قرار است به هر دو جمعیت فلسطینی و اسرائیلی خدمت کند؛ علی‌رغم این واقعیت آشکار که دلیل و هدف اصلی آن با توسعه شهرک‌سازی و کنترل اسرائیل پیوند خورده است.»

برای شموئل براون، که در کاوش‌های هرودیوم فعالیت کرده و تورهای راهنمای پرشور و شوقی را هدایت می‌کند، بسیار حیاتی است که باستان‌شناسان و مقام‌های اسرائیلی بتوانند بر مکان‌هایی که چنین بار تاریخی و مذهبی سنگینی دارند، نظارت داشته باشند و از آن‌ها محافظت کنند.

او می‌گوید: «اسرائیل خود را موظف می‌داند که از باستان‌شناسی، آثار باستانی و تاریخ این سرزمین مراقبت کند.»

اما در میان اعضای راست افراطی حکومت کنونی اسرائیل، تمایلی نیز وجود داشته است تا فراتر از این اقدام کنند.

اوایل سال جاری میلادی لایحه جدیدی پیشنهاد شد که در صورت تصویب، کنترل محوطه‌های باستانی را از «اداره مدنی» (که تحت اقتدار نظامی فعالیت می‌کند) به وزارت میراث اسرائیل منتقل می‌کرد و اختیارات گسترده‌ای برای تصرف زمین‌ها به منظور حفظ آثار باستانی در سراسر کرانه باختری به آن می‌بخشید.

این لایحه در ماه می توانست مرحله نخست خود را در پارلمان (کنست) بگذراند، اما اکنون در آستانه انتخابات متوقف شده و ممکن است دیگر هرگز مطرح نشود.

آلون آراد، فعال اسرائیلی در سبسطیه، می‌گوید صرف ارائه این لایحه نشان می‌دهد که چگونه خود باستان‌شناسی در کرانه باختری به ابزاری جنگی تبدیل شده است.

او هشدار می‌دهد: «این دقیقا همان شیوه‌ای است که این روش عمل می‌کند. شما از باستان‌شناسی بهره‌جویی می‌کنید، از آن برای انجام کاوش‌ها و تغییر روایت، و بازنویسی تاریخ بهره می‌برید، اما همچنین از آن برای واگذاری یا بازتخصیص اراضی از فلسطینی‌ها به اسرائیلی‌ها استفاده می‌کنید.»

ساکنان فلسطینی سبسطیه بیش از پیش نگرانند که پیوند نزدیکشان با این ویرانه‌ها در خطر نابودی باشد.