تهدید به مرگ و انزوا بهای مبارزه با خشونت جنسی در عراق است

هشدار: این داستان حاوی جزئیات خشونت جنسی است

«از موتر پیاده شو!» زنی فریاد می‌زند و راننده‌ای را متهم می‌کند که هنگام عبور او، عورت خود را نمایان کرده و حرف‌های زشت زده است. او در یکی از خیابان‌های پرتردد بغداد، با تلفون همراهش از صحنه فلم می‌گیرد. دوربین نشان می‌دهد که راننده در برابر تلاش‌های او برای باز کردن دروازهٔ موتر مقاومت می‌کند، در حالی که زن با او روبه‌رو شده است.

این ویدیو را می توان با موارد دیگری مشابه آن در صفحه اینستاگرام سارا جاسم، فعال حقوق زنان عراقی، دید. او آن‌ها را از سوی زنانی نشر می‌کند که از سوء‌استفاده و آزار و اذیت جنسی توسط مردان و پسران عراقی شکایت دارند.

او به بی‌بی‌سی گفت: «کمره سلاح شماست»، و افزود که «این یک شیوه برای مستندسازی شواهد است در صورتی که یک زن تصمیم بگیرد که از آزارگر، شکایت کند، یا حداقل به این وسیله او را شرمنده بسازد.»

او می‌گوید که یکی از ویدیوهای که او نشر کرده بود منجر به دستگیری متهم شد، یک پولیس متهم به آزار و اذیت دختران دانش‌آموز.

خانم جاسم می‌گوید نشر این ویدیوها هم برای خودش و هم برای زنانی که در آن‌ها حضور دارند، خطرناک است. ما با شماری از زنانی که در عراق قربانی خشونت جنسی شده‌اند گفت‌وگو کرده‌ایم، آنان می‌گویند که در بسیاری موارد، جامعه قربانی را مقصر می‌داند.

جاسم می‌گوید: «من تهدید به مرگ شده‌ام و همچنین تهدید کرده‌اند که روی من اسید بپاشند. مرا متهم کرده‌اند که بی‌عفتی را در جامعه ترویج می‌کنم، چون زنان را تشویق می‌کنم در جامعه‌ای که از ما انتظار سکوت دارد، درباره تجربه‌هایشان صحبت کنند.»

او می‌گوید اکنون برای حفظ امنیت خود، به‌ندرت از خانه بیرون می‌رود و بیشتر وقتش را با سگش می‌گذراند.

به باور او، عراق به قوانین سخت‌گیرانه‌تر نیاز دارد، از جمله قوانینی که «آزار و اذیت» و «خشونت مبتنی بر جنسیت» را به‌طور مشخص جرم‌انگاری کنند؛ مفاهیمی که در حال حاضر در قانون جزای این کشور جای ندارند.

او می‌گوید: «به رسمیت شناختن مشکل، بهترین راه برای مقابله با آن است. ما به حمایت نیاز داریم و باید جلو آزارگرها گرفته شود.»

«اگر بکشمت، هیچ کس خبر نمی‌شود»

بسیاری از زنان عراقی به بی‌بی‌سی گفته‌اند که احساس می‌کنند نظام عدلی و پولیس ناکام شده‌اند. به گفته شماری از فعالان و وکلا که ما با آنها صحبت کردیم، گفتند که پیگیری اقدامات قانونی علیه یک آزارگر یا متجاوز یک روند طولانی در عراق است که پروسه‌های پیچیده و نتایج نامشخص دارد.

بر اساس گزارش کمیته تبعیض علیه زنان ملل متحد که در ماه می منتشر شد، خشونت علیه زنان و دختران در عراق «گسترده و کمتر گزارش شده است»، این گزارش خواستار وضع قوانین جدی‌تر شده است.

در میان ده‌ها توصیه، این از مقام‌ها خواست تا قوانین «تبعیض آمیز» را لغو کنند که متجاوزان را در صورت ازدواج با قربانیان خود تبرئه می‌کند، و مجازات‌های کاهش یافته برای قتل در مواردی که مرتکب به اصطلاح «قتل ناموسی» انجام می‌دهد.

اَمل – نام اصلی او نیست – برای تقریباً پنج سال در محکمه مبارزه می‌کند. او شوهر سابق خود را متهم کرده که مکررا به دخترشان – که در آن زمان زیر هجده سال سن داشته است – به زور اسلحه تجاوز کرده است.

او روایت دلخراش دخترش را از حادثه به یاد می‌آورد، زمانی که او می‌گوید پدر به اطاق دختر رفت و اسلحه خود را روی تخت او گذاشت. او می‌گوید که مرد به دخترش گفته است: «اگر من تو را بکشم هیچ‌کس صدایت را نخواهد شنید.»

آزار جنسی از مدت‌ها به این‌سو در عراق به عنوان یک تابو تلقی می‌شود. من با بسیاری از قربانی‌ها در تماس بوده‌ام که می گویند ترجیح می‌دهند که این را خاموشانه تحمل کنند، به خاطر ترس از عکس‌العمل احتمالی خانواده. برخی دیگر نیز به ما گفتند که آنها از ترس ننگ اجتماعی و آزار و اذیت احتمالی از رفتن پیش پولیس می‌ترسند. مگر اَمل مصمم پیگیر اجرای عدالت بود و برای گزارش این حادثه پیش پولیس رفت.

امل می‌گوید: «او در اطراف بند دستانش کبودی‌های زیاد داشت، طوری که او دست‌هایش را محکم گرفته بود. هر زمان که تلاش می‌کرد فریاد بزند، دهانش را با دست‌هایش می‌پوشاند.»

امل به من اسناد طبی، از جمله مدارک دی‌ان‌ای را نشان داد که روایت او را تایید می‌کنند.

امل می‌گوید نمونه دیگری از بی‌رحمی همسر پیشینش زمانی آشکار شد که شنید او به یکی از اعضای خانواده گفته است که اگر بازداشت شد، باید «ننگ ما را پاک کنند». این تعبیر در عراق به آنچه «قتل ناموسی» خوانده می‌شود اشاره دارد؛ قتل‌هایی که با این باور انجام می‌شوند که یک زن به اعتبار یا آبروی خانواده آسیب رسانده است.

امل می‌گوید باور دارد که پدر، دخترش را تهدید کرده بود که جان او را خواهد گرفت «تا گزارش طبی منتشر نشود و این رویداد ثابت نشود.»

او می‌گوید همسر پیشینش فراری است و پرونده قضایی همچنان باز باقی مانده است.

امل در حالی که اشک می‌ریزد، می‌گوید: «من کاملاً تنها مبارزه کردم.» او می‌گوید همسر سابقش چندین وکیل استخدام کرده بود، اما او توان پرداخت هزینه وکیل را نداشت و خانواده‌اش نیز نسبت به این وضعیت بی‌تفاوت بودند.

او دیگر باور ندارد که حکم محکمه به سود او صادر شود.

امل با آهی از سر نومیدی می‌گوید: «فقط می‌خواهم برای همیشه از سر راهم کنار برود.»

فعالانی به قتل رسیدند

دختر امل نسبت به برخی زنان دیگری که در عراق خشونت جنسی در محیط خانواده را تجربه کرده‌اند، وضعیت بهتری دارد، زیرا جایی امن برای زندگی دارد.

بسیاری از بازماندگان نه درآمد مستقلی دارند و نه جایی برای رفتن. در عراق، پناهگاه‌های بسیار اندکی برای زنان آسیب‌دیده از خشونت وجود دارد.

پناهگاه‌هایی که ما از آن‌ها اطلاع داریم، از سوی سازمانی ایجاد شده بودند که ینار محمد، فعال شناخته‌شده حقوق زنان، از بنیان‌گذاران آن بود. او در ماه مارچ سال گذشته در برابر خانه‌اش در بغداد به دست افراد مسلح کشته شد. عاملان این قتل تاکنون شناسایی نشده‌اند.

کارشناسان شورای حقوق بشر ملل متحد در ماه اپریل نوشتند که محمد سال‌ها با تهدید به مرگ و آزار و اذیت آنلاین روبه‌رو بوده و گمان می‌رود این تهدیدها از سوی گروه‌های تندرو مذهبی صورت گرفته باشد.

فعالان حقوق زنان بارها به ما گفته‌اند که حملات هدفمند علیه همکاران آنان در سال‌های اخیر افزایش یافته است.

هناء ادوار، یکی دیگر از فعالان برجسته حقوق زنان، می‌گوید تنها دو روز پیش از کشته شدن ینار محمد با او دیدار کرده بود. او می‌گوید خودش نیز تهدید شده است.

او به من می‌گوید: «در عراق هیچ قانون، هیچ حمایت و هیچ عدالتی برای زنان وجود ندارد.»

مصطفی سعدون، رئیس دیدبان حقوق بشر عراق، به بی‌بی‌سی گفت: «مشکل در عراق این نیست که زنان سکوت می‌کنند؛ مشکل این است که وقتی سخن می‌گویند، در ساختار موجود چیز زیادی برای شنیدن صدای آنان وجود ندارد.»

او افزود: «زنی که خشونت جنسی را گزارش می‌کند، نخست باید از سد خانواده خود بگذرد، سپس با پولیس و بعد با محکمه روبه‌رو شود، و در هر یک از این مراحل احتمال دارد کسی به او بگوید که موضوع را بی‌سروصدا حل‌وفصل کند.»

«تعقیب در موتر»

در میان زنان عراقی که می‌گویند از عملکرد نهادهای رسمی در عراق ناامید شده‌اند، سمیرا نیز هست؛ نام برای حفظ هویت واقعی او تغییر داده شده است.

او به بی‌بی‌سی می‌گوید که پس از تجربه‌های مکرر آزار و اذیت، راه رفتن در خیابان باعث شده است همواره احساس نگرانی و ناامنی کند.

او می‌گوید که یک بار در یک بس عمومی، مردی که در کنار او بود، محتوای نامناسبی را در تلفون خود تماشا می‌کرد و صفحه تلفونش را مقابل چهره او گرفت.

در رویداد دیگری در بغداد، او می‌گوید مردی یک بار بیش از ۱۰ دقیقه با موترش او را تعقیب کرد.

سمیرا می‌گوید: «تجربه بسیار آزاردهنده بود... یک موتر پولیس را دیدم. به طرف آنان رفتم و ماجرا را توضیح دادم. آن‌ها گفتند که اختیار انجام هیچ اقدامی را ندارند.»

با وجود آن‌که مادرش فردی مهربان و حامی‌اش است، سمیرا می‌گوید تجربه‌های آزار و اذیت خود را با او در میان نمی‌گذارد.

او می‌گوید: «اگر به خانواده‌ام بگویم، فوراً از من خواهند خواست که برای حفظ امنیت خود از خانه بیرون نروم.»

سمیرا اعتماد خود را به نهادهای حکومتی از دست داده است.

او می‌گوید: «بسیاری از مردان، از جمله برخی افسران پولیس، آزار و اذیت را کار نادرستی نمی‌دانند. از نگاه آن‌ها، اگر مردی دست به چنین رفتارهایی نزند، مرد نیست.»

بسیاری از زنانی که در عراق با آن‌ها گفت‌وگو کرده‌ام، حتی پولیس را نیز به آزار و اذیت متهم کرده‌اند.

من این اتهام را با مقداد میری، سخنگوی وزارت امور داخله عراق، در میان گذاشتم.

او گفت: «مواردی از آزار و اذیت توسط کارکنان پولیس رخ می‌دهد، اما تعداد آن‌ها بسیار اندک است. این افراد با مجازات‌های بسیار سخت، تا ۱۰ سال زندان، روبه‌رو می‌شوند و از وظیفه نیز اخراج می‌شوند.»

من این موضوع را با او در میان گذاشتم که برخی زنان اکنون موارد آزار و اذیت را در شبکه‌های اجتماعی ثبت و منتشر می‌کنند، زیرا از مراجعه به پولیس هراس دارند. او گفت که این زنان به این دلیل به شبکه‌های اجتماعی روی می‌آورند که این کار از ثبت شکایت رسمی آسان‌تر است و همچنین به روشی رایج برای جلب توجه به یک موضوع تبدیل شده است.

همچنین تجربه سمیرا را مطرح کردم؛ تجربه‌ای که در آن، به گفته سمیرا، یک افسر پولیس به او گفته بود اختیار جلوگیری از آزار و اذیت را ندارد. میری در پاسخ گفت که سمیرا می‌توانست علیه آن افسر شکایت ثبت کند.

در عراق آمار قابل اعتماد و جامعی درباره خشونت جنسی یا آزار و اذیت وجود ندارد. میری به من گفت که پولیس از آغاز سال جاری تاکنون حدود ۳۰۰ گزارش مربوط به خشونت جنسی دریافت کرده است. با این حال، او می‌پذیرد که شمار واقعی این موارد بیشتر است.

او گفت: «بسیاری از قضایا به دلیل ملاحظات اجتماعی، عرف و سنت‌ها هرگز به پولیس گزارش نمی‌شوند.»

روایت زنانی که بی‌بی‌سی با آنان گفت‌وگو کرده، تصویری از مبارزه‌ای را نشان می‌دهد که تنها علیه خود خشونت جنسی نیست، بلکه علیه ذهنیت‌ها و باورهای ریشه‌داری نیز هست که زمینه ادامه یافتن آن را فراهم می‌کنند.

هناء ادوار که بیش از ۵۰ سال است در زمینه حقوق زنان فعالیت می‌کند، ارزیابی چندان امیدوارکننده‌ای از وضعیت کنونی دارد.

او می‌گوید: «بیست‌وسه سال پس از سقوط حکومت صدام حسین، به نظر می‌رسد که در زمینه حقوق زنان در حال عقب‌گرد هستیم.»

با این حال، او و جاسم هر دو می‌گویند که حاضر نیستند تسلیم شوند.

سارا جاسم می‌گوید: «اگر همه ما بترسیم، هیچ‌کس نخواهد توانست چیزی را تغییر دهد.»

با گزارش تکمیلی از سلما خطاب

اگر شما یا فردی که می‌شناسید از موضوعات مرتبط با آزار یا خشونت جنسی تأثیر پذیرفته‌اید، می‌توانید با یک متخصص صحی یا یک نهاد حمایتی که در این زمینه خدمات ارائه می‌کند، تماس بگیرید تا کمک کند.