آیا مالاریا به مغز کودکان آسیب ماندگار وارد می‌کند؟

جوزف ناتمبو تنها یک کودک نوپا بود که از مالاریا جان سالم به در برد. در آن زمان، ماریا، مادرش ۵۴ ساله، آسوده ‌خاطر شد و تصور می‌کرد بدترین روزها را پشت سر گذاشته شده است.

اما نزدیک به دو دهه بعد، این جوان ۱۸ ساله اهل اوگاندا با مشکلات یادگیری دست ‌و پنجه نرم می‌کند که پزشکان معتقدند ممکن است به عفونتی که در کودکی داشته مرتبط باشد.

او به ‌ویژه در ریاضیات مشکل دارد و اعداد را «گیج‌کننده» توصیف می‌کند. به همین دلیل یک سال در مدرسه عقب افتاده است. مادرش نگران آینده اوست و می‌ترسد مشکلاتش در مدرسه فرصت‌های شغلی‌اش را محدود کند.

جوزف یکی از هزار و ۴۰۰ کودک در اوگاندا بود که در یک مطالعه بلند مدت با عنوان «تاثیر مالاریا بر رشد عصب‌رفتاری» بر رویشان تحقیق شد؛ پژوهشی که اثرات مالاریای شدید را بررسی می‌کند.

این پژوهش جدید که در نشریه انجمن پزشکی آمریکا منتشر شده نشان می‌دهد تجربه جوزف، به ‌ویژه در ریاضیات، ممکن است چندان غیرمعمول نباشد و بازتاب الگویی گسترده‌تر در میان کودکانی باشد که از اشکال شدید این بیماری جان سالم به در می‌برند.

«جای زخم پنهان»

مالاریا توسط انگل‌هایی ایجاد می‌شود که از طریق پشه‌ها منتقل می‌شوند و تا پیش از این، اثرات بلند مدت آن بر یادگیری در افرادی که از آن جان سالم به در می‌برند به ‌خوبی بررسی نشده بود.

اما این مطالعه نشان داد کودکانی که به مالاریای شدید مبتلا می‌شوند ممکن است دچار آسیب مغزی شوند که سال‌ها پس از عفونت اولیه بر نحوه یادگیری آن‌ها تاثیر می‌گذارد.

چندی جان، نویسنده اصلی مطالعه و استاد کودکان در دانشگاه ایندیانا، می‌گوید این آسیب مانند «یک زخم پنهان» عمل می‌کند.

او می‌گوید: «در نگاه اول ممکن است به نظر برسد کودک حالش خوب است. اما آزمایش‌ها می‌تواند آسیب‌های مغزی پنهانی را نشان دهد که تنها در کلاس درس آشکار می‌شود.»

این مطالعه به سرپرستی پل بانگیرانا، استاد روان‌پزشکی در دانشگاه ماکرره در کامپالا، در اوگاندا انجام شد و کودکانی را که برای دو نوع مالاریای شدید تحت درمان قرار گرفته بودند، دنبال کرد.

پژوهشگران از سال ۲۰۰۸ این کودکان را پیگیری کردند و بررسی‌های اولیه نشان داد برخی از آن‌ها ظرف یک تا دو سال پس از ابتلا به مالاریای شدید نشانه‌هایی از اختلال شناختی، شامل مشکل در تفکر و یادگیری بروز داده‌اند.

اما تحلیل‌های جدید نشان می‌دهد این اثرات می‌تواند بسیار طولانی‌تر باقی بماند.

در مجموع ۹۳۹ کودک دوباره ارزیابی شدند؛ برخی تا ۱۵ سال پس از ابتلا به مالاریای مغزی یا کم‌خونی شدید ناشی از مالاریا.

مالاریای مغزی شدیدترین شکل این بیماری است. این وضعیت زمانی رخ می‌دهد که سلول‌های خونی آلوده در رگ‌های کوچک مغز گیر می‌کنند و جریان خون را محدود کرده و باعث تورم می‌شوند.

این بیماری می‌تواند به کما و در برخی موارد به مرگ منجر شود. ، تخمین زده می‌شود این بیماری همراه با کم‌خونی شدید که زمانی رخ می‌دهد که بدن به اندازه کافی گلبول قرمز تولید نمی‌کند، هر سال تا دو میلیون کودک را تحت تاثیر قرار دهد که بیشتر آن‌ها در آفریقای جنوب صحرا زندگی می‌کنند.

کاهش ضریب هوشی

کودکان شرکت‌کننده در این مطالعه در زمینه ریاضیات، خواندن، تمرکز و توانایی کلی تفکر مورد ارزیابی قرار گرفتند.

به‌طور میانگین کودکانی که از مالاریای شدید جان سالم به در برده بودند، در مقایسه با کسانی که هرگز به این بیماری مبتلا نشده بودند، معادل حدود سه تا هفت واحد ضریب هوشی پایین‌تر امتیاز گرفتند.

آدری جان، رئیس بخش بیماری‌های عفونی در بیمارستان کودکان فیلادلفیا که در این مطالعه مشارکت نداشت، می‌گوید: «برای یک کودک ممکن است تاثیر بزرگی نداشته باشد، اما وقتی این موضوع را به صدها هزار کودک تعمیم دهیم، ضربه شناختی بسیار بزرگ خواهد بود.»

حتی تغییرات کوچک در یادگیری می‌تواند بر فرصت‌های شغلی آینده تاثیر بگذارد و در سطحی گسترده‌تر، بهره‌وری اقتصادی یک خانواده یا حتی یک کشور را تحت تاثیر قرار دهد.

او می‌افزاید: «نیمی از کودکان جهان در مناطقی زندگی می‌کنند که مالاریا در آن شایع است، بنابراین نیمی از کودکان جهان در معرض خطر هستند.»

پژوهشگران با در نظر گرفتن عواملی مانند وضعیت اجتماعی - اقتصادی و سطح آموزش دریافتند کودکانی که به این بیماری مبتلا شده بودند به ‌شکل قابل‌ توجهی در ریاضیات عملکرد ضعیف‌تری دارند. این در حالی است که توانایی خواندن آن‌ها تا حد زیادی تحت تاثیر قرار نگرفته است.

چندی جان می‌گوید: «مهارت‌های ریاضی برای پیشرفت به مقاطع بالاتر آموزشی ضروری است. بنابراین مالاریا می‌تواند بر توانایی ادامه تحصیل در دبیرستان یا دانشگاه تاثیر بگذارد.»

مشکل در مدرسه

ماریا که مادر چهار فرزند است می‌گوید پیش از بیماری، جوزف «کودکی عادی» بود که «دوست داشت با خواهر و برادرهایش بازی کند».

جوزف در سال ۲۰۰۹ و زمانی که دو ساله بود، دچار تب شدید شد و استفراغ کرد و سپس تشخیص داده شد که به مالاریای مغزی مبتلا شده است.

در آن زمان ماریا می‌ترسید او زنده نماند، چرا که می‌دانست کودکانی که تا این حد بیمار می‌شوند اغلب «از دنیا می‌روند».

جوزف پس از هفته‌ها رفت‌وآمد به بیمارستان بهبود یافت.

اما در هفت‌ سالگی، زمانی که در مدرسه ابتدایی بود، مشکلات آغاز شد.

ماریا می‌گوید: «در ریاضیات عملکرد خوبی نداشت. جمع، تفریق، همه اینها برایش مشکل بود.»

جوزف معتقد است همین مساله باعث شده در درس‌هایی مانند شیمی و فیزیک نیز که مبتنی بر اعداد هستند، مشکل داشته باشد.

ماریا می‌گوید: «در مقایسه با خواهر و برادرهایش که عملکرد بسیار خوبی دارند، او این‌ طور نیست.»

در طول سال‌ها، معلمان بارها ماریا را به مدرسه فراخوانده‌اند، زیرا نگران عملکرد جوزف بودند. حتی زمانی که او معلم خصوصی گرفت، جوزف همچنان عقب می‌ماند، زیرا تمرکزش کاهش یافته بود.

او می‌گوید: «تمرکز نداشت … نمی‌توانست آرام بگیرد.»

انتظار می‌رود برخی از فرزندان دیگر ماریا به دانشگاه بروند، اما او می‌گوید جوزف ممکن است نتواند همان مسیر را طی کند.

با این حال جوزف می‌گوید امیدوار است پس از پایان مدرسه، کسب‌وکار کوچکی برای فروش قطعات خودرو راه‌اندازی کند.

دانشمندان هنوز به ‌طور کامل نمی‌دانند چگونه مالاریای مغزی یا کم‌خونی شدید می‌تواند به اختلال شناختی منجر شود.

این مطالعه نمی‌تواند به‌ طور قطعی ثابت کند که مالاریای شدید باعث آسیب مغزی می‌شود، بلکه نشان دهنده ارتباطی قوی میان این بیماری و مشکلات بلند مدت در تفکر و یادگیری است.

مرحله بعدی این پژوهش استفاده از تصویربرداری مغزی برای بررسی تاثیر عفونت بر بخش‌های مختلف مغز خواهد بود.

مطالعات پیشین نشان داده‌اند که مالاریای شدید می‌تواند به فلج، اختلال در مهارت‌های حرکتی و هماهنگی بینایی منجر شود.

همچنین این بیماری با تشنج، از دست دادن بینایی، مشکلات رفتاری و اختلال بیش‌فعالی همراه با کمبود توجه مرتبط است.

یک مشکل جهانی

بنا بر اعلام سازمان جهانی بهداشت، در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۸۲ میلیون مورد ابتلا به مالاریا و ۶۱۰ هزار مرگ در سراسر جهان ثبت شد که نسبت به ۵۹۸ هزار مرگ در سال قبل افزایش یافته است.

بیشتر این مرگ‌ها در میان کودکان خردسال در آفریقا رخ می‌دهد.

اگرچه از آغاز قرن حاضر پیشرفت‌هایی در کاهش مرگ‌ومیر جهانی حاصل شده، اما این روند در سال‌های اخیر متوقف شده است.

در حالی که ۴۷ کشور عاری از مالاریا اعلام شده‌اند، کشورهایی مانند اتیوپی، ماداگاسکار، افغانستان و یمن با افزایش موارد ابتلا مواجه هستند.

سازمان جهانی بهداشت افزایش دوباره این بیماری را تا حدی به تغییرات اقلیمی نسبت می‌دهد که شرایط گرم و مرطوب مناسب برای رشد پشه‌ ایجاد کرده و آن‌ها را به مناطق جدید منتقل کرده است.

افزایش مقاومت در برابر داروهای رایج و کاهش منابع مالی جهانی نیز از دیگر عوامل عنوان شده است.

کارشناسان هشدار می‌دهند که با گسترش مالاریا به مناطق جدید، جمعیت‌های بیشتری که ایمنی کافی ندارند در معرض اشکال شدیدتر بیماری قرار می‌گیرند.

چندی جان می‌گوید: «در برخی مناطق جنوب شرق آسیا، موارد شدیدتر مالاریا را در نوجوانان و جوانان می‌بینیم. آن‌ها سطح ایمنی مشابهی ندارند.»

چه اتفاقی در پیش است؟

دو واکسن مالاریا، از جمله واکسن آر‌تی ‌اس اس، معرفی شده‌اند که هدف آن‌ها پیشگیری از اشکال شدید بیماری در کودکان در آفریقای جنوب صحراست.

طبق اعلام یونیسف، تا نوامبر ۲۰۲۵ بیش از ۴۰ میلیون دوز از این واکسن‌ها در ۲۴ کشور آفریقایی توزیع شده است.

آدری جان می‌گوید: «شگفت‌انگیز است که این روش‌های پیشگیرانه جدید را داریم و جان کودکان را نجات می‌دهیم. اما کافی نیست، باید در حفاظت و درمان میلیون‌ها نفری که هنوز به این بیماری مبتلا می‌شوند، بهتر عمل کنیم.»