چرا سرقت از موزه‌ها رو به افزایش است؟

وقتی سارقان به موزه‌ای در فرانسه دستبرد زدند و چهار تابلو از پیر-اگوست رنوار، نقاش امپرسیونیست، را که میلیون‌ها یورو ارزش داشتند به سرقت بردند، همه از این اتفاق شگفت‌زده نشدند.

تنها ماه گذشته، آژانس پلیس اتحادیه اروپا (یوروپل) هشدار داده بود که سرقت از موزه‌ها در سراسر اروپا به‌طور فزاینده‌ای جسورانه‌تر و گستاخانه‌تر شده است.

تنها چند روز پیش از سرقت تابلوهای رنوار، آرتور برند، کارآگاه شناخته‌شده آثار هنری، به بی‌بی‌سی گفته بود که احتمال وقوع سرقت‌های بزرگ و خبرساز بیشتری وجود دارد؛ به‌ویژه پس از سرقت موفقیت‌آمیز از موزه لوور پاریس در اکتبر گذشته.

سرقت جسورانه از لوور، فرانسه را شوکه کرد و اکنون با گذشت نزدیک به یک سال، جواهرات مسروقه‌ای که ۸۸ میلیون یورو ارزش داشتند، هنوز پیدا نشده‌اند.

آرتور برند می‌گوید: «باز هم از این دست سرقت‌ها خواهیم دید. وقتی سارقان می‌بینند می‌توان به لوور دستبرد زد، با خودشان می‌گویند: "پس این هم ممکن است." بعد هم به فکر می‌افتند که: "مگر در شهر ما موزه‌ای پر از طلا و نقره وجود ندارد؟"»

تنها چند ساعت پس از سرقت از موزه لوور، سارقان به موزه‌ای کوچک‌تر در فرانسه نیز دستبرد زدند و مجموعه‌ای از سکه‌های تاریخی را ربودند. از آن زمان تاکنون، مجرمان یک گردنبند الماس در وین، آثار متعلق به عصر مفرغ در اسپانیا و اشیای هنری از دو موزه در ایتالیا را به سرقت برده‌اند؛ و اینها تنها مواردی هستند که بی‌بی‌سی درباره آنها گزارش کرده است.

سرقت از موزه رنوار در شهر کان-سور-مر تازه‌ترین نمونه از این موج سرقت‌هاست. کارآگاهان همچنان در جست‌وجوی تابلوهای چند میلیون یورویی هستند که به سرقت رفته‌اند؛ هرچند دو اثر از چهار تابلوی مسروقه خیلی زود پیدا شدند، چون سارقان آنها را در باغ موزه رها کرده بودند.

یوروپل به بی‌بی‌سی می‌گوید شمار پرونده‌های سرقت از موزه‌ها در سراسر اروپا که به این نهاد گزارش می‌شود، از حدود دو سال پیش افزایش یافته است.

گزارش اخیر این نهاد می‌گوید هم روش‌ها و هم اهداف سرقت در حال تغییرند: استفاده از روش‌های خشن‌تر افزایش یافته و همانطور که در پرونده لوور دیده شد، تمرکز بر اشیای گران‌قیمتی مانند فلزات گران‌بها و سنگ‌های قیمتی بیشتر شده است.

آرتور برند و ابراهیم بولوت، کارشناس امنیت موزه‌ها در یک شرکت مشاوره امنیتی بلژیکی، هر دو معتقدند بسیاری از سرقت‌هایی که پس از دستبرد به موزه لوور رخ داده‌اند، به نوعی الگوبرداری از آن سرقت بوده‌اند.

برند می‌گوید: «حالا همه موزه‌های جهان نگران‌اند. در همه موزه‌ها جلسه‌هایی با مسئول امنیت یا پلیس برگزار شده است.»

از تاج تا حلقه‌های عصر مفرغ؛ گنجینه‌های موزه‌ای که به سرقت رفتند

انجمن پژوهش درباره جرایم علیه آثار هنری می‌گوید سرقت‌های اخیر نشان‌دهنده «تمایل مکرر سارقان به اشیای کوچک، قابل‌حمل و در دسترس» است؛ همچنین نشان می‌دهد آنها بیشتر به دنبال سرقت‌هایی هستند که بتوان در عرض چند دقیقه انجامشان داد.

داده‌هایی که این انجمن در اختیار بی‌بی‌سی قرار داده است، نشان می‌دهد که آمار سرقت‌های ثبت‌شده از موزه‌ها در فرانسه در سال ۲۰۲۴ جهش داشته و در سال ۲۰۲۵ نیز اندکی افزایش یافته است.

با این حال، این ارقام در طول زمان نوسان دارند به‌ طوری که شمار سرقت‌های ثبت‌شده در سال ۲۰۱۵ بیشتر از آمار یک دهه بعد از آن بوده است.

آرتور برند می‌گوید: «این سرقت‌ها آثاری را تهدید می‌کنند که بسیاری آنها را گنجینه‌هایی بی‌بدیل از نظر ارزش تاریخی و فرهنگی می‌دانند و برای عموم مردم به نمایش گذاشته شده‌اند. البته بعضی‌ها می‌گویند: "از ثروتمندها دزدی کرده‌اند، مگر چه اهمیتی دارد؟"»

او اما معتقد است موضوع به این سادگی نیست.

برخی دیگر نیز به پیشینه استعماری بسیاری از گنجینه‌های نگهداری‌شده در موزه‌های اروپا اشاره می‌کنند. تاریخ‌نگاران هنر یادآور می‌شوند که جواهرات سلطنتی فرانسه که از موزه لوور به سرقت رفتند، شامل زمرد، الماس، یاقوت کبود و مرواریدهایی بودند که خاستگاه آنها فرانسه نبوده است.

چرا موزه‌ها هدف قرار می‌گیرند؟

آرتور برند می‌گوید در مقایسه با طلافروشی‌ها و بانک‌هایی که از تدابیر امنیتی بسیار سخت‌گیرانه‌تری برخوردارند، موزه‌ها اهدافی آسیب‌پذیرتر و سرقت از آنها آسان‌تر است؛ به‌ویژه اینکه بانک‌ها این روزها پول نقد کمتری نیز نگهداری می‌کنند.

او می‌افزاید مدیران موزه‌ها از قدیم «هیچ‌ وقت پول کافی برای امنیت نداشته‌اند» یا ترجیح می‌دهند بودجه را صرف نمایشگاه بعدی کنند. موزه‌ها نیز اغلب در ساختمان‌های قدیمی قرار دارند که حفاظت از آن‌ها دشوار است.

برای نمونه، «خانه روشنگری دنی دیدرو» که تنها چند ساعت پس از دستبرد به موزه لوور هدف سرقت قرار گرفت، در دو عمارت متعلق به قرن هجدهم در شهر لانگر فرانسه قرار دارد.

تئو کاویزل، شهردار این منطقه، توضیح می‌دهد: «ما ناچاریم میان الزامات امنیتی مدرن و ضرورت حفظ بناهای تاریخی و همچنین رعایت مقررات مربوط به میراث فرهنگی فرانسه تعادل برقرار کنیم.»

کومار سوکا، مدیرعامل شرکت امنیتی «ایکر سکیوریتی» که با شماری از موزه‌های اروپا همکاری می‌کند، می‌گوید موزه‌ها فضاهایی عمومی و در دسترس هستند و در مقایسه با بسیاری از مراکز دیگر، کنترل کمتری بر ورود افراد به آنها وجود دارد. به همین دلیل، سارقان می‌توانند مانند بازدیدکنندگان عادی وارد موزه شوند و از نزدیک شرایط را بررسی کنند.

آرتور برند می‌گوید حتی اگر یک موزه از تدابیر امنیتی مناسبی برخوردار باشد، سارقان همچنان می‌توانند مسلح وارد آن شوند. او می‌افزاید که استقرار نیروهای پلیس در سالن‌های نمایش موزه‌ها نیز راه‌حلی عملی و شدنی نیست.

بسیاری از این سرقت‌ها ظرف چند دقیقه تمام می‌شوند و زمانی که پلیس می‌رسد، سارقان مدت‌هاست رفته‌اند. سرقت موزه رنوار در پنج دقیقه انجام شد.

گزارش ماه گذشته یوروپل اشاره می‌کند که سرقت‌ها قبلا به فریب و نیرنگ متکی بودند، اما اکنون به‌طور فزاینده‌ای خشونت‌آمیز می‌شوند. مجرمان برای ورود از ابزارهایی مانند پتک، تبر، دیلم و در برخی موارد مواد منفجره استفاده می‌کنند.

در لوور، سارقان با بالابر مکانیکی خود را به محل ورود رساندند، با ابزار برقی پنجره را بریدند و سپس نگهبانان را تهدید کردند. نگهبانان محل را ترک کردند و سارقان با شکستن محفظه‌های نمایش، جواهرات را برداشتند. در سرقت موزه رنوار، عاملان با چاقوی برقی حصار را بریدند و سپس سازه‌های نگهدارنده قاب تابلوها را اره کردند.

این افزایش خشونت، نگرانی‌های امنیتی تازه‌ای ایجاد می‌کند.

لیلی هولاین، مدیر موزه هنرهای کاربردی وین که ماه گذشته هدف سرقت قرار گرفت، می‌گوید: «وقتی حادثه‌ای مسلحانه در ساعات باز بودن موزه رخ می‌دهد، مانند آنچه ما تجربه کردیم، اولویت فوری این است که از بازدیدکنندگان و کارکنان محافظت کنیم.»

آرتور برند می‌گوید ماهیت اشیایی که هدف سرقت قرار می‌گیرند نیز در حال تغییر است. اگرچه تابلوهای نقاشی همچنان دزدیده می‌شوند، اما فروش آنها دشوارتر است. به گفته او، حدود ۱۰ سال پیش سارقان به تدریج به سراغ اشیایی رفتند که راحت‌تر می‌توان آنها را فروخت یا از دستشان خلاص شد.

بر اساس گزارش یوروپل، اکنون فلزات گران‌بها، سنگ‌های قیمتی و آثار دارای اهمیت فرهنگی، از جمله ظروف چینی، بیشتر هدف قرار می‌گیرند.

در این گزارش آمده است: «فلزات گرانبها را می‌توان به‌راحتی ذوب کرد و در نتیجه هیچ رد و نشانی برای نیروهای پلیس باقی نگذاشت؛ موضوعی که فروش غیرقانونی آنها را نیز آسان‌تر می‌کند. در مورد جواهرات نیز، سنگ‌های قیمتی را می‌توان به‌سادگی از قطعه اصلی جدا و سپس به‌طور جداگانه به فروش رساند.»

یوروپل می‌گوید چینی‌آلات تاریخی نیز به دلیل تقاضای بالای بازار هنر، به‌راحتی قابل فروش هستند و به همین دلیل بیش از پیش مورد توجه سارقان قرار گرفته‌اند.

آرتور برند که با تماس با خبرچین‌ها، دریافت اطلاعات از مردم و حتی همسران یا شرکای سابق سارقان به تحقیقات پلیس کمک می‌کند، می‌گوید نیروهای پلیس پس از یک سرقت معمولا بین چهار تا شش روز فرصت دارند تا سارقان را پیدا کنند.

اما حتی اگر مظنونان بازداشت شوند، ممکن است جواهرات یا فلزات گران‌بها پیدا نشوند. همانطور که در پرونده لوور رخ داده است.

در مقابل، برند معتقد است تابلوهای رنوار که این هفته دزدیده شدند و سارقان دو عدد از آن‌ها را هنگام خروج انداختند، «احتمالا پیدا خواهند شد»، چون «هیچ‌ کس نمی‌خواهد آن‌ها را بخرد» و «بنابراین احتمالا سارقان نمی‌دانند با آن‌ها چه کنند».

کریستوفر ای. مارینلو، رئیس «آرت ریکاوری اینترنشنال»، شرکتی که آثار هنری مسروقه را بازیابی می‌کند، می‌گوید تنها ۵ تا ۱۰ درصد آثار هنری دزدیده‌شده در نهایت پیدا می‌شوند. همین موضوع، سرقت از موزه‌های کوچک، مانند مورد اخیر را «دردناک‌تر» می‌کند.

او می‌افزاید این سرقت نمونه دیگری از موج فزاینده دستبرد به موزه‌های اروپا است.

چگونه می‌توان از موزه‌ها محافظت کرد؟

تئو کاویزل، می‌گوید: «پس از سرقتی که در اکتبر رخ داد، "خانه روشنگری دنی دیدرو" یک ارزیابی امنیتی را آغاز کرد که توسط افسران پلیسی انجام شد که از سوی وزارت فرهنگ فرانسه تعیین شده بودند.»

کاویزل می‌گوید برخی از توصیه‌های این ارزیابی امنیتی، از جمله تقویت سامانه‌های نظارت تصویری، هم‌اکنون در حال اجراست و در عین حال، برنامه‌ریزی برای اجرای مجموعه‌ای از بهبودهای ساختاری دیگر نیز ادامه دارد.

مدیر موزه هنرهای کاربردی وین می‌گوید این موزه پس از سرقت ماه گذشته، تدابیر امنیتی خود را برای جلوگیری از تکرار چنین حوادثی و همچنین ایجاد احساس امنیت بیشتر در میان بازدیدکنندگان تقویت کرده است.

او توضیح می‌دهد: «اکنون ورود به موزه از طریق دستگاه فلزیاب انجام می‌شود، بازدیدکنندگان باید کیف‌های خود را در رختکن یا کمدها قرار دهند و شمار نیروهای امنیتی نیز افزایش یافته است.»

کارشناسان می‌گویند راهکار، ایجاد موانع فیزیکی‌ است که سارقان را معطل کند تا پلیس فرصت رسیدن داشته باشد؛ یا سرقت را چنان زمان‌بر کند که افراد از اقدام به آن منصرف شوند.

بولوت می‌گوید: «امنیت یعنی زمان خریدن. هدف این نیست که سرقت را از نظر نظری ناممکن کنیم، بلکه باید بیرون بردن اشیا را دشوار، پرسروصدا، قابل‌شناسایی و مهم‌تر از همه وقت‌گیر کنیم. چون صادقانه بگویم، سرقت همیشه ممکن است رخ بدهد؛ چیزی که باید نگرانش باشید، زمان است.»

برند می‌گوید می‌توان با نصب یک درِ سنگین اضافی که محکم به زمین متصل شده باشد، استفاده از شیشه‌های ضخیم‌تر برای محفظه‌های نمایش یا دستگاه مه‌ساز، سارقان را معطل کرد.

سوکا می‌گوید یکپارچه بودن سامانه‌ها اهمیت حیاتی دارد مثلا اگر هشدار به صدا درآمد، بتوان مجموعه را قفل کرد یا دسترسی به همه تابلوهای گران‌قیمت را بست.

با این حال، تدابیر امنیتی پرهزینه‌اند. تئو کاویتسل که شهر کوچک فرانسوی‌اش میزبان دو موزه و مجموعه‌های آن‌هاست، می‌گوید تامین بودجه «یکی از چالش‌های اصلی ماست».

«ممکن است نگهداری مجموعه‌هایی با اهمیت ملی به شهری کوچک سپرده شود، بی‌آنکه منابع مالی یک موسسه بزرگ پاریسی را داشته باشد.»

بولوت، عضو هیئت‌مدیره کمیته بین‌المللی امنیت موزه‌ها، می‌گوید همه‌ چیز به تجهیزات گران‌قیمت مربوط نمی‌شود. می‌توان به نگهبانان آموزش داد افرادی را که رفتاری مشکوک دارند و شاید در حال بررسی موزه برای سرقت‌اند، شناسایی کنند و از آن‌ها بپرسند آیا کمکی می‌خواهند، اقدامی که ممکن است آن‌ها را از بازگشت منصرف کند.

موزه‌ها در حال سرمایه‌گذاری‌اند. سوکا می‌گوید شرکتش در ۱۸ ماه گذشته شاهد افزایش تقاضا برای سامانه‌های حسگر لرزش بوده است، سامانه‌هایی که می‌توانند لرزش‌هایی مانند سوراخ‌کاری دیوار را تشخیص دهند.

اما سرقت از موزه‌ها در همه‌ جای اروپا رو به افزایش نیست. پگ مگنوسون، نماینده سوئد در کنوانسیون یونسکو برای مقابله با قاچاق اموال فرهنگی، می‌گوید سرقت‌های بزرگ از موزه‌ها در سوئد از حدود یک دهه پیش کاهش یافت و در سال‌های اخیر تغییر چشمگیری نکرده است. با این حال، دیگر آثار فرهنگی به اهداف تازه و نگران‌کننده‌ای برای سرقت تبدیل شده‌اند.

چالش کنونی موزه‌ها این است که امنیت را افزایش دهند و در عین حال درهایشان به روی مردم باز بماند.

هولاین می‌گوید: «موزه نمی‌تواند قلعه باشد. ما می‌خواهیم نهادهایی باز و در دسترس باشیم اما هم‌زمان با چالش‌ها و حملات تازه‌ای علیه موزه‌ها روبه‌رو هستیم که استانداردهای جدیدی می‌طلبند.»