ذخایر اورانیوم غنیشده ایران کجاست؟
- نویسنده, رضا ثابتی
- شغل, روزنامهنگار
- منتشر شده در
- زمان مطالعه: ۱۱ دقیقه
ذخایر اورانیوم غنیشده ایران از موارد اختلاف جدی تهران و واشنگتن برای پایان دادن به جنگ است. اما سرنوشت و مکان نگهداری این مواد، به معمایی پیچیده در پرونده هستهای جمهوری اسلامی تبدیل شده است.
این اختلاف بر سر صدها کیلوگرم اورانیومی است که ایران طی سالهای اخیر تا سطح ۶۰ درصد غنیسازی کرده است؛ سطحی که هنوز برای مصارف تسلیحاتی کافی نیست، اما از نظر فنی تنها فاصلهای کوتاه با غنای ۹۰ درصدی لازم برای ساخت بمب هستهای دارد.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، میگوید این ذخایر باید در داخل یا خارج از ایران نابود شود، اما مقامهای جمهوری اسلامی همواره چنین خواستهای را رد کردهاند.
با گذشت حدود یک سال از حملات آمریکا و اسرائیل به تاسیسات هستهای فردو، نطنز و اصفهان در جریان جنگ ۱۲ روزه، هنوز هیچ مرجع مستقلی نتوانسته با قطعیت بگوید چه مقدار از این ذخایر باقی مانده؛ در چه وضعیتی است و دقیقا کجا نگهداری میشود.
تخریب مراکز هستهای در اثر حملات نظامی، تعلیق دسترسی بازرسان آژانس و روایتهای متناقض مقامهای ایران و آمریکا، تصویری مبهم از سرنوشت این مواد ایجاد کرده است. برخی ارزیابیها میگویند بخشی از ذخایر پیش از حملات جابهجا شده و بعضی دیگر احتمال میدهند بخشی از آن زیر آوار تاسیسات آسیبدیده مانده باشد.
چرا ایران چنین ذخایری در اختیار دارد و چه سرنخهایی درباره سرنوشت آن در دست است؟
چرا ایران اورانیوم غنیشده ۶۰ درصدی دارد؟
در توافق هستهای سال ۲۰۱۵ (برجام) تهران پذیرفته بود غنیسازی اورانیوم را در سطح ۳/۶۷ درصد نگه دارد که برای تولید سوخت نیروگاههای برق هستهای لازم است. پس از خروج آمریکا از برجام در دوره اول ریاستجمهوری دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۸ و کاهش تدریجی تعهدات هستهای ایران، تهران ابتدا سطح غنیسازی را به ۴/۵ درصد و سپس ۲۰ درصد رساند و تا سه سال بعد وارد محدوده ۶۰ درصد نشد.
این وضعیت در آوریل ۲۰۲۱ تغییر کرد. پس از انفجار و قطع برق در تاسیسات نطنز، که ایران آن را ناشی از خرابکاری اسرائیل توصیف کرد، مقامهای جمهوری اسلامی اعلام کردند غنیسازی ۶۰ درصدی اورانیوم را آغاز میکنند. آژانس بینالمللی انرژی اتمی همان زمان گفت ایران تنها کشور غیرهستهای جهان است که به چنین سطحی از غنیسازی رسیده است.
مقامهای ایران میگفتند این اقدام پاسخی به فشارهای آمریکا و حملات اسرائیل است و تاکید میکردند که تهران حق دارد سطح غنیسازی مورد نیاز برنامه هستهایاش را تعیین کند. اما کشورهای غربی میگفتند انباشت اورانیوم در سطح ۶۰ درصد، فراتر از نیازهای متعارف غیرنظامی است و فاصله فنی ایران با تولید اورانیوم با غنای تسلیحاتی را به طور قابل توجهی کاهش میدهد.
در سالهای بعد، همزمان با متوقف شدن مذاکرات احیای برجام و افزایش تنش ایران با غرب، ذخایر اورانیوم ۶۰ درصدی ایران بهسرعت افزایش یافت. آژانس بینالمللی انرژی اتمی در گزارشهای دورهای خود نشان داد که ایران علاوه بر افزایش حجم ذخایر، با نصب سانتریفیوژهای پیشرفتهتر در تاسیسات فردو و نطنز زمان لازم برای رسیدن به غنای بالاتر را کم کرده است.
تا پیش از جنگ ۱۲ روزه در سال گذشته، ذخیره اورانیوم ۶۰ درصدی ایران بر اساس برآورد آژانس بینالمللی انرژی اتمی به حدود ۴۴۰ کیلوگرم رسیده بود. اما پس از بمباران مراکز هستهای، سرنوشت این ذخایر به مهمترین و در عین حال مبهمترین وجه برنامه هستهای ایران تبدیل شد.
این مواد عمدتا در قالب گاز هگزافلوراید اورانیوم (یو اف ۶) نگهداری میشود که با ذخیره شدن در سیلندرهای فولادی مخصوص قابل جابهجایی و حملونقل است.
از نظر آژانس، محل تولید این مواد روشن بود. فردو مرکز اصلی غنیسازی ۶۰ درصدی به شمار میرفت و تاسیسات پایلوت غنیسازی نطنز نقش مکمل داشت. آژانس در گزارش خود در ماه مه ۲۰۲۵ گفت که تنها در فاصله فوریه تا مه همان سال، بیش از ۱۶۶ کیلوگرم اورانیوم ۶۰ درصدی در فردو و حدود ۱۹ کیلوگرم در نطنز تولید شده است. اما محل نگهداری این مواد لزوما همان محل تولید آن نیست و معمای اصلی دقیقا از همینجا آغاز میشود.
چرا نگاهها به تاسیسات زیرزمینی دوخته شد؟
گزیدهای از مهمترین خبرها، گزارشهای میدانی و گفتوگوهای اختصاصی را هر هفته در ایمیل خود دریافت کنید.
اینجا مشترک شوید
پایان % title %
نخستین سرنخ از خود آژانس بینالمللی انرژی اتمی میآید که در گزارشهای پیش از جنگ ۱۲ روزه گفته بود که از دسامبر ۲۰۲۴، در کنار فردو، یک تاسیسات ذخیرهسازی مواد هستهای در اصفهان را هم تحت «رویکرد پادمانی تقویتشده» قرار داده است. به این ترتیب قبل از حملات ژوئن ۲۰۲۵، تاسیسات اصفهان از نگاه آژانس نهتنها مرکز تبدیل اورانیوم و تولید سوخت، بلکه به عنوان یکی از نقاط مهم برای نگهداری مواد حساس تبدیل شده بود.
اهمیت این نکته زمانی بیشتر شد که حدود ۷ ماه بعد از جنگ ۱۲ روزه، آژانس در گزارش فوریه ۲۰۲۶ گفت در تصاویر ماهوارهای، فعالیت منظم خودروها را اطراف ورودی مجتمع تونلی اصفهان مشاهده کرده است.
آژانس در همان گزارش تصریح کرد که این مرکز همان مکانی است که هگزافلوراید اورانیوم با غنای ۲۰ و ۶۰ درصد، متعلق به چهار تاسیسات اعلامشده ایران، در آن ذخیره میشد. با این حال، به دلیل متوقف شدن دسترسی بازرسان آژانس به این مجموعه بعد از جنگ ژوئن، نمیتوانست تایید کند که همه مواد مورد نظر هنوز در تاسیسات اصفهان هستند، اما آخرین اطلاعات معتبر پادمانی خود را درباره محل نگهداری بخش مهمی از این مواد، به این مجتمع زیرزمینی نسبت میداد.
در مارس ۲۰۲۶، رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، این ارزیابی را علنیتر کرد. او گفت آژانس معتقد است بیش از ۲۰۰ کیلوگرم از اورانیوم ۶۰ درصدی ایران احتمالا هنوز در تاسیسات اصفهان است.
آقای گروسی در ماه آوریل نیز در مصاحبه با خبرگزاری آسوشیتدپرس گفت آژانس بر این باور است که بخش عمدهای از اورانیوم غنیشده با غلظت بالا احتمالا همچنان در مجتمع هستهای اصفهان باقی مانده است، هر چند باز هم تاکید کرد که آژانس به این مرکز دسترسی ندارد و نتوانسته این ارزیابی را با بازرسی فیزیکی تایید کند.
دلیل دیگر تمرکز بر اصفهان، وضعیت این مجموعه پس از حملات آمریکا در پایان جنگ ۱۲ روزه بود. سیانان در آن زمان گزارش داد که برخلاف فردو و نطنز که با بمبهای سنگرشکن هدف قرار گرفتند، بخش عمده شبکه تونلی اصفهان با موشکهای کروز تاماهاوک هدف گرفته شد و بنا بر ارزیابیها، «از تخریب ساختاری عمیق در بخشهای زیرزمینی مصون ماند.»
همین تفاوت باعث شد برخی تحلیلگران احتمال دهند که بخشی از ذخایر اورانیوم - چه موادی که پیش از حملات به آنجا منتقل شده بودند و چه موادی که از قبل در این مجموعه نگهداری میشدند - ممکن است پس از بمباران در اعماق تاسیسات زیرزمینی مدفون مانده باشند.
کامیون، محفظههای آبی و فرضیه انتقال پیش از حمله
مهمترین سرنخ تصویری به چند روز پیش از آغاز حملات ژوئن ۲۰۲۵ برمیگردد. روزنامه فرانسوی لوموند روز ۲۸ مارس ۲۰۲۶ یک عکس ماهوارهای با وضوح بالا منتشر کرد که پس از آن در تحلیلهای «بولتن دانشمندان اتمی» و «موسسه علم و امنیت بینالملل» مورد استناد قرار گرفت.
این تصویر که روز ۹ ژوئن ۲۰۲۵ - چهار روز پیش از آغاز جنگ ۱۲ روزه - از طریق یکی از ماهوارههای شرکت ایرباس ثبت شده بود، یک کامیون بزرگ را در نزدیکی ورودی جنوبی مجتمع تونلی اصفهان نشان میداد که روی آن ۱۸ محفظه آبیرنگ و استوانهایشکل قرار داشت. برخی تحلیلگران معتقدند که این محفظهها میتواند برای حمل سیلندرهای هگزافلوراید اورانیوم استفاده شده باشد که شکل استاندارد نگهداری اورانیوم غنیشده ۶۰ درصدی است.
اهمیت این تصویر به ظرفیت احتمالی محموله آن مربوط میشود. برآوردهای فنی نشان میدهد که چنین کامیونی میتوانسته بخش قابل توجهی از ذخایر اورانیوم ۶۰ درصدی ایران را جابهجا کند. بولتن دانشمندان اتمی با ارزیابی تصویر ماهوارهای، ظرفیت این محموله را «تا حدود ۵۴۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده» برآورد کرد که بیش از کل مقدار گزارششده آژانس از اورانیوم ۶۰ درصدی ایران بود.
با این حال کارشناسان تاکید کردند که تصویر ماهوارهای به تنهایی نمیتواند محتوای داخل محفظهها را تایید کند و آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز هیچگاه به طور علنی نگفته است که این کامیون قطعا حامل اورانیوم غنیشده بوده است.
اما این تصویر زمانی اهمیت بیشتری یافت که در کنار نشانههای دیگری قرار گرفت. یکی از مهمترین آنها، گزارشهای مربوط به پوشانده شدن ورودیهای تونلها بود. موسسه علم و امنیت بینالملل در فوریه ۲۰۲۶ اعلام کرد که سه دهانه مجتمع تونلی اصفهان کاملا با خاک پوشانده شدهاند. این موسسه در ماه آوریل نیز گزارش داد که موانع جادهای جدیدی در مقابل این دهانهها ایجاد شده است. برخی تحلیلگران معتقدند این اقدامات بیشتر نشاندهنده تلاش برای حفاظت از مجموعه و دشوار کردن دسترسی به آن است تا نشانه تخلیه آشکار و کامل مواد.
«مکان نامعلوم»
همزمان با پایان جنگ ۱۲ روزه روزنامه نیویورکتایمز به نقل از یک گزارش مقدماتی و محرمانه «آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا» نوشت: «بخش زیادی از ذخایر اورانیوم غنیشده ایران پیش از حملات جابهجا شده بود و این حملات تنها بخش کمی از مواد هستهای را نابود کرد. ایران احتمالا بخشی از این مواد را به مکانهای مخفی منتقل کرده است.»
این روزنامه همچنین گزارش داد که برخی مقامهای اسرائیلی نیز گفتهاند بر این باورند که «دولت ایران تاسیسات غنیسازی کوچک و پنهانی را حفظ کرده است تا در صورت حمله به تاسیسات بزرگتر، بتواند برنامه هستهای خود را ادامه دهد.»
سرنخ دیگری که البته به صورت مستقل قابل تایید نیست، اظهارات مقامهای ایرانی درباره سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده است. عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، ژوئن ۲۰۲۵ در نامهای به آژانس گفت که ایران «اقدامات ویژهای برای حفاظت از تجهیزات و مواد هستهای» اتخاذ خواهد کرد. او چند هفته بعد به فایننشالتایمز گفت درباره وضعیت دقیق ذخایر «صادقانه نمیدانم؛ چون در مکانهایی بودهاند که بمباران شدهاند.»
در ماههای بعد، مقامهای ایرانی بیشتر بر مدفون شدن مواد تاکید کردند. آقای عراقچی در سپتامبر ۲۰۲۵ گفت: «اورانیوم ما زیر آوار تاسیسات هستهای بمبارانشده است» و در مارس ۲۰۲۶ نیز به سیبیاس گفت ایران فعلا «هیچ برنامهای» برای بیرون آوردن مواد از زیر آوار ندارد.
از سوی دیگر مقامهای جمهوری اسلامی بارها مخالفت خود را با انتقال ذخایر به خارج از ایران اعلام کردهاند. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، در آوریل ۲۰۲۶ گفت: «اورانیوم غنیشده ایران قرار نیست به هیچ عنوان به جایی منتقل شود» و رویترز در ماه مه ۲۰۲۶ به نقل از دو مقام ارشد ایرانی گزارش داد که رهبر جمهوری اسلامی دستور داده اورانیوم با غنای بالا از ایران خارج نشود.
مقامهای آمریکایی از زمان بمباران تاسیسات هستهای ایران در تابستان گذشته تا الان، اظهارات مختلفی را مطرح کردهاند. آنها بلافاصله پس از جنگ ۱۲ روزه با تاکید بر «نابودی کامل» برنامه هستهای ایران، گفتند نشانه قطعی در اختیار ندارند که نشان دهد ایران توانسته بخش عمده ذخایر اورانیوم غنیشده خود را پیش از حملات آمریکا جابهجا کند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، گفت مواد هستهای احتمالا زیر لایههای سنگ، بتن و فولاد در تاسیسات هدفگرفتهشده مدفون شدهاند و پیت هگست، وزیر دفاع وقت آمریکا، نیز گفت نشانهای از انتقال گسترده مواد پیش از حملات دیده نشده است.
اکنون سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده به یکی از محورهای اصلی اختلاف تهران و واشنگتن تبدیل شده است.
روایت سوم؛ «کوه کلنگ»
در کنار دو روایت اصلی، فرضیه سومی هم مطرح شده است: اینکه بخشی از ذخایر یا تجهیزات برنامه هستهای ایران، به تاسیسات زیرزمینی جدیدتر و کمترشناختهشده منتقل شده باشد؛ همانطور که مقامهای اسرائیلی به نیویورک تایمز گفته بودند.
مهمترین نامی که در این میان مطرح شده، «کوه کلنگ» (Pickaxe Mountain) است؛ مجموعهای در نزدیکی نطنز که به گزارش واشنگتنپست، ساخت آن از سال ۲۰۲۰ آغاز شده و پس از جنگ ۱۲ روزه، فعالیتهای عمرانی در آن افزایش یافته است. این گزارش که سپتامبر گذشته منتشر شد، بر اساس تصاویر ماهوارهای نتیجهگیری میکند که در این محل، تونلهایی در دل کوه حفر شده و نشانههایی از تقویت ورودیها، افزایش خاکبرداری و ایجاد زیرساختهای امنیتی دیده میشود.
شبکه پیبیاس در دسامبر ۲۰۲۵ گزارش داد که مجموعه «کوه کلنگ» در نزدیکی نطنز، یکی از پروژههای زیرزمینی کمترشناختهشده ایران است که از سال ۲۰۲۰ در آن تونلهای عمیق و زیرساختهای حفاظتی ساخته شده است. این گزارش میگوید بازرسان آژانس هرگز از این محل بازدید نکردهاند و ایران پس از جنگ نیز اجازه بازرسی از برخی سایتها را نداده است. به نوشته پیبیاس، مقامهای ایرانی پیشتر هدف این مجموعه را ایجاد تاسیساتی زیرزمینی برای مونتاژ و حفاظت از سانتریفیوژها عنوان کرده بودند، نه نگهداری ذخایر اورانیوم غنیشده.
«مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی» نیز در اکتبر ۲۰۲۵ گزارش داد که مجموعه «کوه کلنگ» به دلیل عمق زیاد تونلها، تقویت ورودیها و توسعه زیرساختهای حفاظتی، میتواند در آینده برای فعالیتهای حساس هستهای، از جمله حفاظت از تجهیزات یا مواد هستهای، مورد استفاده قرار گیرد. با این حال، این ارزیابیها عمدتا بر پایه تصاویر ماهوارهای و تحلیلهای اطلاعاتی است و گزارشهای رسمی آژانس بینالمللی انرژی اتمی تاکنون تایید نکرده است که اورانیوم ۶۰ درصدی ایران به این محل منتقل شده یا در آنجا نگهداری میشود.
ایران درباره ذخایر اورانیوم چه گفته است؟
۱۳ ژوئن ۲۰۲۵: عباس عراقچی در نامهای به آژانس اطلاع داد ایران «اقدامات ویژهای برای حفاظت از تجهیزات و مواد هستهای» اتخاذ خواهد کرد. مدیرکل آژانس پاسخ داد هرگونه انتقال مواد هستهای از یک تأسیسات تحت پادمان به محل دیگر در ایران باید به آژانس اعلام شود.
۲ اوت ۲۰۲۵: عباس عراقچی در مصاحبه با فایننشالتایمز در پاسخ به اینکه آیا ایران هنوز ذخایر اورانیوم ۶۰ درصدی دارد، گفت: «نمیدانم.» سپس افزود: «صادقانه نمیدانم؛ چون در مکانهایی بودهاند که بمباران شدهاند.» او گفت به طور کلی میداند مواد در تاسیساتی بودهاند که مورد حمله قرار گرفتهاند و سازمان انرژی اتمی در حال ارزیابی است.
۱۱ سپتامبر ۲۰۲۵: عباس عراقچی در تلویزیون گفت: «اورانیوم ما زیر آوار تاسیسات هستهای بمبارانشده است.» او همچنین گفت سازمان انرژی اتمی در حال ارزیابی است که مواد، قابل دسترسی است یا نه و نتیجه به شورای عالی امنیت ملی اعلام خواهد شد.
۱۲ سپتامبر ۲۰۲۵: عباس عراقچی در گفتوگوی تلویزیونی در پاسخ به اینکه آیا محل مواد غنیشده باید به آژانس اطلاع داده شود، گفت شورای عالی امنیت ملی تصمیم خواهد گرفت که «چه زمان و چطور» این موضوع به آژانس اطلاع داده شود و «به این زودیها نیست».
۱۵ فوریه ۲۰۲۶: مجید تختروانچی، معاون وزیر خارجه، در مصاحبه با بیبیسی جهانی گفت تهران آماده است درباره محدودیتهایی در برنامه هستهای، از جمله اقداماتی درباره ذخیره حدود ۴۰۰ کیلوگرمی اورانیوم با غنای بالا، گفتوگو کند؛ مشروط به اینکه واشنگتن آماده رفع تحریمها باشد. او تاکید کرد «غنیسازی صفر» برای ایران روی میز نیست.
۱۵ مارس ۲۰۲۶: عباس عراقچی به شبکه سیبیاس گفت ذخایر اورانیوم غنیشده ایران «زیر آوار» قرار دارد و تهران فعلا برنامهای برای بازیابی آن ندارد. او گفت: «تاسیسات هستهای ما هدف حمله قرار گرفتند و همه چیز زیر آوار است. ... فعلا هیچ برنامهای برای بیرون آوردن آنها از زیر آوار نداریم.»
۱۷ آوریل ۲۰۲۶: اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، گزارشها درباره موافقت ایران با انتقال اورانیوم غنیشده به خارج را رد کرد و گفت: «اورانیوم غنیشده برای ما مقدس است، همانطور که خاک ایران مقدس است.»
۲۱ مه ۲۰۲۶: رویترز به نقل از «دو مقام ارشد» ایران گزارش داد که رهبر جمهوری اسلامی دستور داده اورانیوم با غنای بالا از ایران خارج نشود. رویترز نوشت مقامهای ایرانی اکنون معتقدند انتقال ذخایر به خارج، ایران را در برابر حملات بعدی آسیبپذیرتر میکند.
۲۵ مه ۲۰۲۶: اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، گفت ایران در حال مذاکره برای پایان جنگ است و فعلا درباره موضوعات هستهای مذاکره نمیکند.
عکس بالا: گتی ایمجز (Getty Images)
