شما در حال مشاهده نسخه متنی وبسایت بیبیسی هستید که از داده کمتری استفاده میکند. نسخه اصلی وبسایت را که شامل تمام تصاویر و ویدیوهاست، مشاهده کنید.
بازگشت به وبسایت یا نسخه اصلی
اطلاعات بیشتر درباره نسخه لایت که برای مصرف کمتر حجم دادههاست
چرا روسیه خواهان پیوستن ایران به «پیمان مکه» است؟
- نویسنده, عمیر محمود
- شغل, بیبیسی اردو
- در, اسلام آباد
- منتشر شده در
- زمان مطالعه: ۷ دقیقه
اظهارات سرگی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، مبنی بر اینکه ایران در آینده میتواند به «پیمان دفاعی مکه» بپیوندد، پرسشهای تازهای را درباره دامنه و آینده این سازوکار جدید دفاعی منطقهای مطرح کرده است.
وزیر خارجه روسیه روز هفتم سپتامبر در سخنرانی خود برای دانشجویان و استادان مؤسسه دولتی روابط بینالملل مسکو گفت: «اکنون زمان آن فرارسیده است که با کمک عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان، همکاری میان کشورها سازماندهی شود.»
او با اشاره به پیمان مکه گفت که سه کشور امضاکننده این توافق، «برداشتی مشترک از امنیت جمعی و یک ائتلاف دفاعی» دارند.
پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه در هفتم اوت ۲۰۲۶ یک توافق دفاعی مشترک امضا کردند که «پیمان دفاعی مکه» نام گرفت. در این توافق تصریح شده بود که «هرگونه حمله مسلحانه به یکی از سه کشور، حمله به همه آنها تلقی خواهد شد.»
با این حال، شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، و رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، پیشتر تاکید کردهاند که این پیمان علیه هیچ کشوری نیست و سایر کشورهای منطقه نیز میتوانند به آن بپیوندند.
سرگی لاوروف نیز به همین موضوع اشاره کرد و گفت: «آنها (پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه) میگویند که درهای این پیمان به روی کشورهای دیگر نیز باز است؛ نه فقط کشورهای خلیج فارس، بلکه مصر نیز میتواند به آن بپیوندد.»
او در ادامه گفت: «در مقطعی میتوان بر سر شرایطی توافق کرد که ایران نیز بخشی از این روند شود.»
وزیر خارجه روسیه افزود که اگر چنین اتفاقی رخ دهد و ایران نیز به پیمان دفاعی مکه بپیوندد، «این گامی عملی و بسیار مثبت در جهت مفهومی خواهد بود که روسیه از پیش مطرح کرده است.»
بر اساس گزارشهای رسانهای، لاوروف در همین سخنان یادآور شد که روسیه بیش از ۲۰ سال پیش پیشنهاد کرده بود کشورهای خلیج فارس، از جمله حکومتهای عربی حلیج فارس و ایران، درباره تدوین چارچوبی مشترک برای امنیت منطقهای گفتوگو کنند.
یک روز پس از این اظهارات وزیر خارجه روسیه، شاهزاده فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان سعودی، در مسکو با او دیدار کرد.
به گزارش خبرگزاری رسمی عربستان سعودی (واس)، در این دیدار «درباره تازهترین تحولات در سطح منطقهای و بینالمللی گفتوگو شد و همچنین تلاشها برای کاهش تنش و فروکش کردن بحرانها مورد بررسی قرار گرفت.»
در بیانیهای که پس از این دیدار منتشر شد، اشارهای نشده است که آیا وزیر خارجه روسیه موضوع پیوستن احتمالی ایران به «پیمان دفاعی مکه» را با همتای سعودی خود مطرح کرده است یا نه.
سفر وزیر خارجه عربستان سعودی در شرایطی انجام شد که حوثیهای یمن با استفاده از پهپادها و موشکها چندین نقطه در عربستان سعودی را هدف قرار دادهاند. وزارت خارجه عربستان اعلام کرده است که حوثیها به تاسیسات «غیرنظامی و اقتصادی» حمله کردهاند و در نتیجه آن ۷۳ غیرنظامی، از جمله زنان و کودکان، زخمی شدهاند.
گفته میشود حوثیهای یمن از حمایت ایران برخوردارند. از یک سو، حوثیهای مورد حمایت ایران به عربستان سعودی حمله میکنند و از سوی دیگر، وزیر خارجه روسیه از احتمال پیوستن ایران به ائتلاف دفاعی عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه سخن میگوید.
اما پیوستن ایران به پیمان دفاعی مکه تا چه اندازه عملی است؟ روسیه این پیمان را چگونه ارزیابی میکند و مسکو در روند شکلگیری این همکاری دفاعی منطقهای چه منافعی را دنبال میکند؟
پیوستن ایران به پیمان دفاعی مکه تا چه اندازه عملی است؟
کارشناسان روابط بینالملل و دیپلماتهای پیشین در اینباره دیدگاههای متفاوتی دارند. برخی معتقدند در شرایط کنونی منطقه، پیوستن ایران به این ائتلاف دشوار به نظر میرسد، در حالی که گروهی دیگر بر این باورند که در بلندمدت، کارآمدی این پیمان ممکن است به عضویت ایران در آن وابسته باشد.
عبدالباسط، دیپلمات پیشین، میگوید در حال حاضر چشمانداز پیوستن ایران به پیمان مکه محدود به نظر میرسد، چون از الزامات اصلی هر ائتلاف دفاعی، همکاری نظامی، تبادل اطلاعات و اعتماد متقابل است.
او در گفتوگو با بیبیسی اردو گفت سطح اعتمادی که برای چنین سازوکار امنیتی میان ایران و عربستان سعودی لازم است، هنوز وجود ندارد. به گفته او، تا زمانی که «نیروهای نیابتی ایران» وجود دارند، یعنی گروههای مسلح غیردولتی مورد حمایت تهران در یمن، لبنان و عراق، عربستان سعودی نیز تمایلی به عضویت ایران در این ائتلاف نخواهد داشت.
عبدالباسط همچنین گفت که هرچند تهران از پیمان مکه استقبال کرده است، اما در داخل ایران نیز مراکز قدرت گوناگونی وجود دارند و هنوز زود است که گفته شود ایران برای پیوستن به این چارچوب آماده است.
دکتر خرم اقبال، دانشیار مؤسسه ملی مطالعات اطلاعات و امنیت در دانشگاه قائد اعظم، نیز معتقد است که پیوستن ایران در کوتاهمدت محتمل به نظر نمیرسد، هرچند استدلال او تا حدی متفاوت است.
به گفته او، ایران، پاکستان، ترکیه و عربستان سعودی درباره افزایش نقش منطقهای اسرائیل برخی نگرانیهای مشترک دارند، اما در مورد چگونگی مقابله با این چالش، میان آنها اختلاف نظر وجود دارد.
دکتر خرم در گفتوگو با بیبیسی اردو گفت برخی جریانهای تندرو در داخل ایران، پیمان مکه را نوعی ائتلاف ویژه کشورهای سنی میدانند و همین موضوع باعث میشود پیوستن فوری ایران به آن دشوار به نظر برسد.
با این حال، شمشاد احمد، وزیر خارجه پیشین پاکستان، با این دیدگاه موافق نیست.
او معتقد است موفقیت بلندمدت پیمان مکه به این بستگی دارد که آیا این پیمان میتواند دامنه خود را گسترش دهد و کشورهایی مانند ایران را نیز در بر بگیرد یا نه.
او در گفتوگو با بیبیسی گفت که این یک ائتلاف مذهبی نیست، بلکه طرحی برای امنیت منطقهای است و در آینده امکان پیوستن مصر، اردن، عراق، کشورهای حاشیه خلیج فارس و دیگر کشورها به آن نیز وجود دارد.
به گفته او: «پیمان مکه تا زمانی که ایران به آن نپیوندد، چیزی بیش از یک تکه کاغذ نخواهد بود.»
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، ۲۲ اوت ۲۰۲۶ در گفتوگو با خبرگزاری رسمی ایران گفته بود که ایران تنها در صورتی میتواند به پیمان مکه بپیوندد که به عنوان «همبنیانگذار» این پیمان شناخته شود و در تدوین اسناد پایه آن نقش داشته باشد.
او همچنین گفته بود: «ایران و مصر نمیتوانند از چنین توافقهایی کنار گذاشته شوند، اما حضور آنها باید در جایگاه کشورهای بنیانگذار باشد؛ یعنی به عنوان طرفهایی که دیدگاهها و ایدههایشان در تدوین اسناد امضاشده نقش داشته باشد.»
روسیه از پیوستن ایران به پیمان دفاعی مکه چه سودی میبرد؟
به گفته دکتر خرم اقبال، هر دو کشور روسیه و چین از پیمان دفاعی مکه سود خواهند برد.
او در گفتوگو با بیبیسی گفت که منفعت اصلی روسیه در تقویت سازوکارهای امنیتی منطقهای در خاورمیانه است که وابستگی کمتری به آمریکا داشته باشند.
به باور او، مسکو از مدتها پیش بر این موضع تاکید کرده است که کشورهای منطقه باید خود برای حل مسائل امنیتیشان راهحل پیدا کنند.
او گفت: «هرچه نقش آمریکا بهعنوان تنها تامینکننده امنیت در منطقه ضعیفتر شود، فرصتهای بیشتری برای روسیه و چین فراهم میشود تا نفوذ سیاسی و دیپلماتیک خود را گسترش دهند.»
شمشاد احمد نیز معتقد است که نهتنها روسیه و چین، بلکه کشورهای اروپایی نیز ممکن است از ترتیباتی که در چارچوب پیمان دفاعی مکه شکل میگیرد، حمایت کنند.
به گفته او، روسیه، چین و اروپا همگی در این منطقه منافع دارند و از این رو، ایجاد یک ساختار امنیتی باثبات در منطقه میتواند به سود آنها باشد.
شمشاد احمد همچنین میگوید دامنه این چارچوب ممکن است در آینده گستردهتر شود و در برخی شرایط، هند نیز به آن علاقهمند شود.
او در گفتوگو با بیبیسی اردو گفت: «اگر نارندرا مودی از نخستوزیری کنار برود، هند هم ممکن است به پیمان مکه بپیوندد.»
عبدالباسط معتقد است اظهارات سرگی لاوروف خود نشان میدهد که روسیه در اصل با پیمان مکه مخالفتی ندارد. به گفته او، مسکو این ائتلاف را بهعنوان بخشی از یک سازوکار امنیتی جدید در منطقه ارزیابی میکند.
کارشناسان بر این باورند که هرچند پیمان دفاعی مکه از نگاه روسیه میتواند چارچوبی برای امنیت منطقهای باشد و برای مسکو منافعی به همراه داشته باشد، اما پیوستن ایران به این پیمان همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد.
