نزدیک به ۱۰۰ روز گرفتار در تنگه هرمز؛ «فقط یک راه برای خروج وجود دارد»

گاهی دریا آن‌قدر آرام است که کاپیتان حسن خان فراموش می‌کند کشتی‌اش سه ماه است در میانه یک منطقه جنگی گرفتار شده است.

این دریانورد پاکستانی که نمی‌خواهد نام واقعی‌اش فاش شود، می‌گوید: «واقعا عجیب است که همه‌چیز از بیرون عادی به نظر می‌رسد، اما درون کشتی خبری از آرامش نیست.»

ظاهر همه‌چیز ممکن است عادی به نظر برسد، اما در واقعیت به‌هیچ‌وجه این‌طور نیست. خان و ۲۰ هزار دریانورد دیگر از اواخر فوریه، به دلیل جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، در تنگه هرمز یا اطراف آن گرفتار شده‌اند. این آبراه که زمانی یکی از پرترددترین مسیرهای دریایی جهان بود و یک‌پنجم نفت و گاز جهان از آن عبور می‌کرد، اکنون با پرواز موشک‌ها بر فراز آسمانش و مین‌گذاری در زیر امواجش، عملا از حرکت باز ایستاده است.

با وجود این، خدمه کشتی خان تلاش کرده‌اند برنامه معمول کاری خود را حفظ کنند؛ هرچند تقریبا هیچ‌کس تمایلی ندارد از مرخصی‌های کوتاه و نادری که برای رفتن به ساحل داده می‌شود استفاده کند. شوخی‌ها و گفت‌وگوهای شاد جای خود را به سکوتی آمیخته با اضطراب داده که فقط با صدای زنگ تلفن‌ها شکسته می‌شود. افراد در خواب هم با کوچک‌ترین صدایی از جا می‌پرند.

خان می‌گوید: «اضطراب دست از سرمان برنمی‌دارد. همه دیگر کاملا خسته شده‌اند؛ هم از نظر جسمی و هم از نظر روحی.»

تلاش برای خروج و تامین مایحتاج

حتی اگر خطر موشک‌ها و مین‌ها را هم نادیده بگیریم، حدود ۱۶۰۰ کشتی که به گفته سازمان بین‌المللی دریانوردی در سمت نادرست تنگه هرمز گرفتار شده‌اند، امکان خروج ندارند. چند روز پس از آغاز جنگ، ایران این گذرگاه باریک آبی را که تنها راه خروج از خلیج فارس است بست و اعلام کرد هیچ‌یک از کشتی‌ها بدون مجوز تهران اجازه عبور نخواهد داشت.

کاپیتان شفیق‌الاسلام، یکی دیگر از دریانوردان، توضیح می‌دهد: «انگار در یک برکه گیر افتاده‌ایم. فقط یک راه برای خروج وجود دارد و آن هم هرمز است.»

کشتی بنگلادشی‌ «بنگلار جویجاترا» که حامل حدود ۳۷ هزار تن کود شیمیایی به مقصد آفریقای جنوبی است، در ماه‌های گذشته دو بار تلاش کرد از این منطقه خارج شود.

هر دو تلاش با شکست مواجه شد.

پس از اعلام آتش‌بس در ۸ آوریل، شفیق‌الاسلام شنید که یک کشتی دیگر از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مجوز عبور گرفته است. او نیز همراه چهار کشتی دیگر به سمت این آبراه حیاتی حرکت کرد، اما اندکی بعد به آن‌ها هشدار داده شد که جلوتر نروند.

۹ روز بعد، اسلام بار دیگر تلاش کرد از تنگه عبور کند؛ زمانی که ایران اعلام کرد در پی آتش‌بس میان اسرائیل و لبنان، تنگه برای همه کشتی‌های تجاری «کاملا باز» خواهد بود. اما ایران خیلی زود این تصمیم را پس گرفت، زیرا آمریکا همچنان محاصره بنادر ایران را حفظ کرده بود.

در آن زمان کشتی شفیق‌الاسلام تا فاصله ۳۰ مایل دریایی (۵۵ کیلومتری) تنگه پیش رفته بود. اما با ادامه هشدارها درباره حملات احتمالی که از طریق بی‌سیم مخابره می‌شد، چاره‌ای جز بازگرداندن کشتی نداشت.

کشتی‌ها برای حفظ امنیت به بنادر دیگر منتقل شده‌اند یا در آب‌های ساحلی خلیج فارس لنگر انداخته‌اند. اما تامین آب و مواد غذایی اکنون به موضوعی اضطراری تبدیل شده است.

تامین دوباره مایحتاج هنوز بدون نیاز مبرم به ورود به بنادر امکان‌پذیر است، چرا که منطقه خلیج فارس - به ویژه در اطراف دبی، ابوظبی و کویت - از خدمات تدارکاتی پیشرفته‌ای برخوردار است. با این حال، تحویل محموله‌ها اکنون غیرقابل‌پیش‌بینی شده است.

راشدالحسن، مهندس ارشد کشتی «بنگلار جویجاترا»، می‌گوید در میان اقلام ضروری، قیمت آب بیش از همه افزایش یافته است.

او می‌گوید: «دو روز پیش حدود ۱۸۰ تن آب برای کشتی خریدیم. قبلا این مقدار بین ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ دلار هزینه داشت، اما حالا باید ۱۱ هزار دلار بپردازیم.»

یک دریانورد کره‌ای که نمی‌خواهد نامش فاش شود و روی کشتی دیگری کار می‌کند نیز می‌گوید: «به نظر می‌رسد برخی تامین‌کنندگان غذا و آب از این وضعیت سوءاستفاده می‌کنند تا سودهای غیرمتعارف به دست آورند.»

با نزدیک شدن تابستان، کشتی‌های گرفتار به آب بیشتری نیاز خواهند داشت. دمای هوا در ماه مه از ۳۰ درجه سانتی‌گراد عبور کرده و ممکن است به ۴۵ درجه نیز برسد.

در کشتی خان هنوز غذا و آب وجود دارد، اما به گفته او «اوضاع ساده‌تر شده است». او می‌گوید هنوز گوشت گاو و مرغ در دسترس است، اما تهیه سبزیجات و حبوبات دشوار شده است.

مرگ و دیپلماسی

با این حال شفیق‌الاسلام خود را خوش‌شانس می‌داند.

در دومین روز درگیری‌ها، کشتی او تنها ۲۰۰ متر - تقریبا به اندازه طول یک نفتکش متوسط - با بندر جبل‌علی دبی فاصله داشت؛ بندری که هدف حمله ایران قرار گرفت.

از آن زمان تاکنون، شفیق‌الاسلام و ۳۰ نفر از خدمه‌اش آن‌قدر حملات مختلف را از نزدیک دیده‌اند که دیگر شمارشان از دستشان در رفته است. کاپیتان می‌گوید: «گاهی موشک از بالای یک کشتی عبور می‌کند و گاهی بقایای آن روی کشتی مجاور سقوط می‌کند.»

راشدالحسن، مهندس ارشد کشتی، می‌گوید: «هر زمان حملات تا سراسر شب ادامه پیدا می‌کرد، هیچ‌کدام از ما نمی‌توانستیم بخوابیم. ما وحشت و ویرانی را با چشمان خود دیده‌ایم.»

ترس آن‌ها بی‌دلیل نیست. سازمان بین‌المللی دریانوردی می‌گوید در ۳۹ حادثه تاییدشده، دست‌کم ۱۱ دریانورد کشته شده‌اند و یک نفر دیگر نیز همچنان مفقود است.

هرچند پس از آتش‌بس تا حدی از شدت تنش‌ها کاسته شد، اما ادامه فعالیت‌های نظامی در تنگه هرمز همچنان نشان‌دهنده شکنندگی اوضاع است.

برخی دریانوردان هنوز پهپادها و جنگنده‌ها را مشاهده می‌کنند و برخی دیگر به طور منظم شاهد عبور ناوهای جنگی و زیردریایی‌ها هستند.

ساجد مسعود، آشپز پاکستانی یک نفتکش که نامش برای حفظ هویت تغییر داده شده، می‌گوید: «این شناورها از نورافکن‌های بسیار قوی استفاده می‌کنند. از بلندگوها هم پیام‌هایی پخش می‌شود. کاپیتان می‌گوید ایرانی‌ها این کار را می‌کنند تا مانع عبور کشتی‌ها شوند.»

آیا راهی برای نجات دریانوردان گرفتار وجود دارد؟

شرکت‌های کشتیرانی قطعا امیدوارند بتوانند بخشی از هزینه‌های نیروی انسانی خود را کاهش دهند.

کمیل، یک دریانورد پاکستانی که با نام مستعار صحبت می‌کند، می‌گوید در آغاز جنگ بسیاری از شرکت‌های کشتیرانی برای آنکه کارکنانشان در کشتی بمانند، دستمزدهای بالاتر و مزایای بیشتری پیشنهاد می‌کردند.

او می‌گوید اکنون شرکت‌ها با زیان‌های سنگین روبه‌رو هستند و به کارکنان خود می‌گویند هر کس بخواهد می‌تواند کشتی را ترک کند. هم‌زمان حقوق و مزایا نیز در حال کاهش است.

اما اینکه بعدا چه اتفاقی خواهد افتاد و چه کسانی جایگزین این نیروها خواهند شد، چندان روشن نیست.

قرارداد بسیاری از دریانوردان در حال پایان یافتن است و جابه‌جایی گسترده خدمه مدت‌هاست از موعد خود گذشته است.

اما با توجه به شرایط موجود، حتی پس از پایان جنگ نیز یافتن نیروی کافی برای اداره این کشتی‌ها آسان نخواهد بود.

کمیل می‌گوید: «این بحران نشان داده که این شغل تا چه اندازه می‌تواند خطرناک شود. بسیاری از دریانوردان ممکن است نگاه متفاوتی به این حرفه پیدا کنند.» او نگران است که درگیری‌های آینده، دسترسی به آبراه‌های بین‌المللی را به ابزاری برای اعمال فشار و قدرت تبدیل کند.

مسعود، آشپز نفتکش، نیز در حالی که تنها یک ماه از قراردادش باقی مانده، نسبت به ادامه کار در دریا دچار تردید شده است.

اما پیش از گرفتن چنین تصمیم بزرگی، تنها آرزوی او بازگشت به پاکستان و بردن سوغاتی از دبی برای خانواده‌اش است؛ عروسک باربی برای دخترانش و یک هواپیمای اسباب‌بازی برای پسرش.

او می‌گوید: «فکر می‌کردم خیلی زود به خانه برگردم، اما همچنان نزدیک تنگه هرمز گرفتار شده‌ایم و هیچ برنامه روشنی برای آینده وجود ندارد.»

او می‌افزاید: «هر روز خانواده‌ام می‌پرسند چه زمانی برمی‌گردم، اما پاسخی برای آن‌ها ندارم.»

با این حال، برخی کشتی‌ها موفق شده‌اند از منطقه عبور کنند. بر اساس داده‌های شرکت اطلاعات دریایی کپلر، از ۲۸ فوریه تاکنون حدود ۷۵۰ کشتی توانسته‌اند از تنگه عبور کنند.

دکتر جاناتان شرودن از سازمان پژوهشی غیرانتفاعی سی‌ان‌ای در واشنگتن می‌گوید به نظر می‌رسد مالکان این کشتی‌ها از دیپلماسی مستقیم با ایران استفاده کرده‌اند و بیشتر آن‌ها متعلق به چین، هند و پاکستان بوده‌اند.

او می‌گوید به نظر می‌رسد که این شرکت‌ها «برای هر کشتی چند میلیون دلار هزینه» پرداخت کرده‌اند.

اکنون دیپلماسی مهم‌ترین امید کشتی «بنگلار جویجاترا» است و دولت بنگلادش همراه با شرکت کشتیرانی بنگلادش، مالک این کشتی، در تلاش است مجوز خروج آن را بگیرد.

اما این مسیر نیز آسان نبوده است.

کومودور محمودالمالک، مدیرعامل شرکت کشتیرانی بنگلادش، می‌گوید این کشور در ابتدا با پرداخت عوارض درخواستی ایران موافقت کرده بود، اما پس از آنکه آمریکا تهدید کرد هر کشوری را که چنین پرداختی انجام دهد تحریم خواهد کرد، این طرح کنار گذاشته شد.

او می‌گوید: «اکنون با یک بحران دوگانه روبه‌رو هستیم.»