شما در حال مشاهده نسخه متنی وبسایت بیبیسی هستید که از داده کمتری استفاده میکند. نسخه اصلی وبسایت را که شامل تمام تصاویر و ویدیوهاست، مشاهده کنید.
بازگشت به وبسایت یا نسخه اصلی
اطلاعات بیشتر درباره نسخه لایت که برای مصرف کمتر حجم دادههاست
آیا سوریه میتواند جایگزین اسرائیل در مهار حزبالله شود؟
- نویسنده, محمد همدر
- شغل, بیبیسی عربی
- در, بیروت
- منتشر شده در
- زمان مطالعه: ۱۰ دقیقه
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، بار دیگر از احتمال ایفای نقش سوریه در مقابله با حزبالله در لبنان سخن گفته و اعلام کرده که در این باره با احمد شرع، رئیسجمهور سوریه، گفتوگو کرده و در آستانه واگذاری پرونده حزبالله به سوریه است.
آقای ترامپ در حاشیه نشست گروه هفت در فرانسه گفت درباره مسئله حزبالله با احمد شرع گفتوگو کرده است. این اظهارات یک روز پس از آن مطرح شد که او به خبرنگاران گفته بود سوریه ممکن است در مقابله با این حزب لبنانی، عملکردی «بهتر» از اسرائیل داشته باشد.
این نخستین بار نیست که دونالد ترامپ احتمال ایفای نقشی از سوی سوریه علیه حزبالله در لبنان را مطرح میکند. این موضوع در لبنان بسیار حساسیتبرانگیز است، چون حضور نظامی سوریه در این کشور در سال ۱۹۷۶، همزمان با جنگ داخلی، آغاز شد و در نهایت با خروج نیروهای سوری در سال ۲۰۰۵ پایان یافت.
نکته قابل توجه در اظهارات اخیر آقای ترامپ این بود که او در پاسخ به پرسش یکی از خبرنگاران تاکید کرد که واقعا با احمد شرع درباره حزبالله گفتوگو کرده است، بیآنکه جزئیات بیشتری درباره زمان این گفتوگو یا محتوای پاسخ رئیسجمهور سوریه فاش کند.
احمد شرع، هرگونه مداخله نظامی در این درگیری را رد کرده و گفته است «مهمترین چیز قبل از هر چیز توقف جنگ است.»
دولت لبنان درباره سخنان آقای ترامپ واکنشی نشان نداده است. بیبیسی عربی از دفتر رسانهای وزارت امور خارجه و مهاجران لبنان پرسید آیا یوسف رجی، وزیر خارجه، نظری درباره اظهارات آقای ترامپ دارد یا نه و پاسخ این بود: «نظری نداریم.»
در اسرائیل، یسرائیل کاتس، وزیر دفاع، در واکنش به اظهارات آقای ترامپ گفت کشورش در لبنان به احمد شرع، رئیسجمهور سوریه، «نیازی» ندارد.
به گزارش شبکه ۱۴ اسرائیل، آقای کاتس در گفتوگو با این شبکه، آقای شرع را با نام پیشین او، «جولانی»، خطاب کرد او را «تروریستی کتوشلواری» توصیف کرد. او افزود اسرائیل «خودش کار را انجام میدهد»؛ اشارهای به عملیات نظامی این کشور علیه حزبالله.
ترامپ دقیقا چه گفت؟
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در دو اظهارنظر جداگانه از احتمال نقشآفرینی سوریه در مقابله با حزبالله در لبنان سخن گفته است.
نخستین اظهارنظر در ۱۶ ژوئن امسال، در دیدار او با شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر، در حاشیه نشست گروه هفت در فرانسه مطرح شد.
آقای ترامپ به خبرنگاران گفت به اسرائیل پیشنهاد کرده است «بگذارد سوریه با حزبالله طرف شود» و افزود: «صادقانه بگویم، فکر میکنم آنها ممکن است بهتر عمل کنند.»
این سخنان آقای ترامپ در پاسخ به پرسشی درباره حملات اسرائیل در لبنان و تاثیر آن بر روند دیپلماتیک مرتبط با ایران مطرح شد.
آقای ترامپ از احمد شرع، رئیسجمهور سوریه، تمجید کرد و گفت کسی که «اکنون سوریه را اداره میکند»، همراه با رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، و دیگران، برای یکپارچهسازی دوباره این کشور کاری «شگفتانگیز» انجام داده است. او افزود احمد شرع «فرشته نیست»، اما در سوریه «کاری فوقالعاده» انجام داده، در برخورد با حزبالله عملکرد خوبی داشته و به تعبیر آقای ترامپ «آنها را دوست ندارد.»
سپس آقای ترامپ از شیوه برخورد اسرائیل با حزبالله در لبنان انتقاد کرد و گفت اسرائیل مدتهاست با این حزب میجنگد و «تعداد بسیار زیادی از مردم کشته میشوند.» او افزود «لازم نیست هر بار» که در جستوجوی فردی هستند، «یک ساختمان مسکونی ویران شود»، چون در آن ساختمانها افراد زیادی زندگی میکنند که به گفته او «همهشان عضو حزبالله نیستند.»
یک روز بعد، خبرگزاری رویترز گزارش داد دونالد ترامپ در پاسخ به پرسش یکی از خبرنگاران تایید کرده است که واقعا درباره حزبالله با احمد شرع گفتوگو کرده است. وقتی از او پرسیده شد آیا رئیسجمهور سوریه آماده مقابله با این حزب است، آقای ترامپ گفت بعدا درباره این موضوع صحبت خواهد کرد.
نکته قابل توجه این بود که آقای ترامپ در اظهارات خود به هیچ نقشی برای مقامهای رسمی لبنان اشاره نکرد و درباره در جریان گذاشتن مقامهای لبنانی یا مشورت با آنها در مورد هرگونه نقش احتمالی سوریه در لبنان سخنی نگفت.
جوزف عون، رئیسجمهور لبنان، پیشتر در اظهاراتی که رسانههای عربی منتشر کردند، ورود رئیسجمهور سوریه به صحنه لبنان را بعید دانسته و گفته بود احمد شرع از «حس بالای مسئولیتپذیری و آگاهی سیاسی» برخوردار است و به «باتلاقهای لبنان» کشیده نخواهد شد.
طرف سوری تاکنون چه گفته است؟
احمد شرع، رئیسجمهور سوریه، در ۱۳ ژوئن، در دیدار با شماری از معتمدان و چهرههای سرشناس حومه دمشق در کاخ الشعب، آنچه را «شایعات» درباره دخالت سوریه در لبنان توصیف کرد، تکذیب کرد.
آقای شرع گفت: «آنچه درباره ورود سوریه به لبنان گفته میشود، درست نیست. آنچه ما همیشه مطرح میکنیم، توقف جنگ، تقویت نهادهای دولتی، افزایش پیوندهای اقتصادی و آرام کردن اوضاع در لبنان تا حد امکان است.»
آقای شرع درباره روابط لبنان و سوریه گفت این روابط در دوران نظام پیشین بر «پایههایی نادرست» بنا شده بود. او به وجود «زخم لبنانی» ناشی از دخالتهای سوریه در لبنان و «زخم سوری» ناشی از دخالتهای حزبالله در سوریه اشاره کرد.
اظهارات آقای شرع چند روز پس از آن مطرح شد که آقای ترامپ در گفتوگو با شبکه انبیسی به امکان کمک سوریه در برخورد با حزبالله در لبنان اشاره کرده بود.
در همین زمینه، سازمان رادیو و تلویزیون اسرائیل «کان ۱۱» به نقل از یک منبع سوری که نامش را فاش نکرد، گزارش داد دمشق دخالت نظامی مستقیم علیه حزبالله را بعید میداند، چون جهان عرب ممکن است چنین اقدامی را خدمتی به منافع اسرائیل تلقی کند.
این سازمان همچنین به نقل از همان منبع گزارش داد که ترکیه پیامهایی برای مقامهای سوری فرستاده و از آنها خواسته است از رویارویی مستقیم با حزبالله پرهیز کنند، چون نگران است چنین رویارویی به تقویت موقعیت راهبردی اسرائیل در منطقه بینجامد.
نیم قرن پس از ورود نیروهای سوری به لبنان
دخالت نظامی مستقیم سوریه در لبنان، حدود یک سال پس از آغاز جنگ داخلی لبنان، در اواخر مه ۱۹۷۶ و در شرایطی آغاز شد که درگیریها میان «جنبش ملی لبنان» و «جبهه لبنان» شدت گرفته بود. جنبش ملی لبنان ائتلافی از نیروهای چپگرا، ملیگرا و اسلامی بود که گروههای مسلح فلسطینی از آن حمایت میکردند. در مقابل، جبهه لبنان ائتلافی از احزاب و نیروهای مسیحی راستگرا، از جمله حزب کتائب و حزب ملیگرایان آزاد بود.
سوریه در دوران ریاستجمهوری حافظ اسد، رئیسجمهور پیشین، دخالت خود را با هدف توقف جنگ، جلوگیری از فروپاشی لبنان و مهار گسترش بحران توجیه کرد. اما این دخالت همچنین پس از تماسها و درخواست حمایت نیروهای مسیحی لبنانی صورت گرفت که در آن زمان زیر فشار نظامی شدید نیروهای مخالف خود بودند.
در آغاز، دخالت سوریه عملا نیروهای این کشور را در برابر گروههای فلسطینی و نیروهای وابسته به جنبش ملی لبنان قرار داد. این در حالی بود که دمشق پیشتر در مقاطعی از برخی طرفهای فلسطینی و لبنانی دیگر حمایت کرده یا کوشیده بود بر روند توافقها اثر بگذارد. پس از آن نیز ائتلافهای سوریه در داخل لبنان، بسته به توازن قوا و محاسبات منطقهای و داخلی دمشق، بارها تغییر کرد.
در اکتبر ۱۹۷۶، حضور نظامی سوریه با تشکیل «نیروهای بازدارنده عربی» به تصمیم اتحادیه عرب، چارچوبی عربی پیدا کرد، اما این نیروها در عمل عمدتا سوری بودند.
حضور نظامی و امنیتی سوریه در لبنان تا سال ۲۰۰۵ ادامه یافت. در آن سال، دمشق پس از ترور رفیق حریری، نخستوزیر پیشین لبنان، و زیر فشار اعتراضهای گسترده در لبنان و قطعنامه ۱۵۵۹ شورای امنیت سازمان ملل، نیروهای خود را از این کشور خارج کرد. سوریه در ۲۶ آوریل ۲۰۰۵ به سازمان ملل اطلاع داد که خروج نیروها، تجهیزات و دستگاههای اطلاعاتی خود از لبنان را کامل کرده است.
حزبالله در سوریه
پس از آغاز اعتراضها علیه حکومت بشار اسد در سوریه در سال ۲۰۱۱ و تبدیل تدریجی آن به درگیری مسلحانه، حزبالله برای حمایت از نیروهای حکومت سوریه در برابر گروههای مسلح مخالف و سازمانهای جهادی، مداخله نظامی کرد.
این حزب در کنار نیروهای سوری در مناطق متعددی جنگید، از حومه حمص و القصیر در نزدیکی مرز لبنان گرفته تا حلب، اطراف دمشق و مناطق دیگر. حزبالله بهتدریج حضور خود در سوریه را علنی کرد، ابتدا از حفاظت از اماکن مذهبی شیعه و روستاهای مرزی سخن گفت، سپس از تامین امنیت مرز لبنان، و سرانجام مشارکت آشکار خود در نبردهای داخل سوریه را اعلام کرد. این حزب در جریان آن جنگ شمار زیادی از نیروها و فرماندهان خود را از دست داد.
بعدتر، حزبالله با افراد مسلح سوری در مرز لبنان و سوریه، بهویژه در ارتفاعات عرسال و قلمون، جنگید.
در سال ۲۰۱۷، ارتش لبنان به فرماندهی ژنرال جوزف عون، عملیاتی نظامی علیه گروه دولت اسلامی در ارتفاعات راس بعلبک و القاع آغاز کرد. همزمان، حزبالله و ارتش سوریه نیز در طرف سوری مرز و مناطق مرزی دیگر عملیات انجام میدادند. ارتش لبنان در آن زمان تاکید کرد که عملیات خود را با حزبالله یا ارتش سوریه هماهنگ نمیکند.
با سقوط حکومت اسد در دسامبر ۲۰۲۴، حزبالله متحد سوری خود و یکی از مسیرهای اصلی تدارکاتیاش از طریق سوریه را از دست داد و ضربهای راهبردی خورد.
خبرگزاری رویترز گزارش داد که نیروها و فرماندهان حزبالله تا اکتبر ۲۰۲۴ تا حد زیادی سوریه را ترک کرده بودند تا بر جنگ با اسرائیل در لبنان تمرکز کنند. با پیشروی گروههای مخالف به سوی دمشق، این حزب افسرانی را برای نظارت بر خروج نیروهای باقیمانده خود در آنجا اعزام کرد.
چرا وضعیت میان لبنان و سوریه پیچیدهتر به نظر میرسد؟
اندرو جی تابلر، پژوهشگر موسسه خاور نزدیک واشنگتن، هشدار داد که تشویق سوریه به دخالت نظامی در لبنان میتواند خطرات بزرگی برای دمشق و واشنگتن به همراه داشته باشد.
آقای تابلر معتقد است دولتی که هنوز در تلاش است کنترل خود را در داخل سوریه تثبیت کند، در موقعیتی نیست که جبهههای تازهای بیرون از مرزهای خود بگشاید.
این پژوهشگر به مجموعهای از عواملی اشاره کرد که هرگونه دخالت سوریه در لبنان را با خطرات جدی همراه میکند. به گفته او، چنین اقدامی ممکن است پیش از هر چیز به تشدید تنشها در سطح منطقه منجر شود و شبکههای مورد حمایت ایران را در سوریه، عراق و فراتر از آن وارد میدان کند.
دوم، به گفته آقای تابلر، هرگونه دخالت نظامی سوریه ممکن است تنشهای فرقهای را در لبنان و منطقه شعلهور کند. او نوشت حزبالله احتمالا خواهد کوشید نیروهای سوری را «جهادیهای سنی» معرفی کند، نیروهایی که شامل جنگجویان سوری، ازبک و اویغورند و جوامع شیعه را هدف قرار میدهند. چنین روایتی میتواند همبستگی با حزبالله را در پایگاه اصلی آن تقویت کند.
سوم، آقای تابلر معتقد است هرگونه حضور نظامی تازه سوریه ممکن است مشروعیت دولت لبنان را تضعیف کند. او پیشبینی کرد که بسیاری در لبنان، با توجه به تجربه چند دهه حضور نظامی و امنیتی سوریه در دوران اسد، چنین حضوری را نه حمایتی از حاکمیت لبنان، بلکه نوعی تحمیل خارجی تلقی خواهند کرد.
آقای تابلر گفت دمشق در بحران کنونی، به جای آمادگی برای عملیات نظامی در خارج از سوریه، بر جلوگیری از سرایت پیامدهای درگیری به داخل این کشور تمرکز کرده است، از جمله از طریق تقویت امنیت مرزی، نظارت بر مرزهای لبنان و عراق و گشتزنی در این مناطق.
او اشاره کرد که دولت سوریه همزمان با فشارهای داخلی فزایندهای روبهرو است، از جمله اختلال در تامین انرژی و ورود شمار زیادی از سوریها از لبنان به داخل این کشور. گزارشها از عبور بیش از ۱۲۵ هزار نفر از مرز به سوی سوریه، پس از گسترش جنگ در لبنان، حکایت دارد که بیشتر آنها سوری هستند.
در لبنان، سخنان جوزف عون، رئیسجمهور این کشور، درباره کشیده نشدن سوریه به «باتلاقهای لبنان»، از زاویهای دیگر پیچیدگی صحنه لبنان را نشان میدهد: وضعیت سیاسی و امنیتی شکننده، اقتصادی گرفتار بحران شدید، و شکاف عمیق سیاسی و فرقهای بر سر سلاح حزبالله و نقش دولت.
آنچه هر تصوری درباره دخالت نظامی سوریه را پیچیدهتر میکند، این است که مناطق لبنانی هممرز با سوریه از نظر سیاسی یا فرقهای یکدست نیستند و تنها به مناطق تحت نفوذ حزبالله یا پایگاه اجتماعی آن محدود نمیشوند، بلکه شهرکها و مناطقی با بافت اجتماعی و مذهبی متنوع را نیز دربر میگیرند.
مرز لبنان و سوریه از زمان سقوط حکومت اسد در دسامبر ۲۰۲۴ بارها شاهد تنشهای امنیتی میان نیروهای سوری و حزبالله یا گروههای مرتبط با آن بوده است. برجستهترین نمونه این تنشها در ماه مارس، همزمان با گسترش رویارویی میان اسرائیل و حزبالله در لبنان، رخ داد.
در آن دوره، احمد شرع در نشستی ویدئویی که به دعوت شورای اروپا و کمیسیون اروپا برگزار شده بود، بر حمایت دمشق از ثبات و تمامیت ارضی لبنان تاکید کرد و گفت سوریه از تلاشهای جوزف عون، رئیسجمهور لبنان، برای خلع سلاح حزبالله پشتیبانی میکند. به گزارش خبرگزاری رسمی سوریه و رسانههای دیگر، شماری از رهبران کشورهای منطقه نیز در این نشست حضور داشتند تا تحولات نظامی، راههای کاهش تنش و امکان پیشبرد مسیر دیپلماتیک را بررسی کنند.
آقای شرع در همان نشست گفت سوریه موضع خود را با کشورهای منطقه هماهنگ کرده و برای احتیاط، نیروهای دفاعیاش را در مرزها تقویت کرده است تا مانع سرایت پیامدهای درگیری به خاک سوریه شود، با سازمانهای فرامرزی مقابله کند و اجازه ندهد این سازمانها از خاک سوریه استفاده کنند.
در مقابل، به گزارش رسانههای لبنانی و عربی، گروهی که خود را «مقاومت اسلامی در عراق» مینامد، در بیانیهای در ۱۱ مارس به احمد شرع درباره هرگونه اقدام نظامی احتمالی علیه لبنان هشدار داد و چنین اقدامی را «اعلان جنگ علیه محور مقاومت» دانست.
در این بیانیه خطاب به ارتش سوریه آمده بود: «اگر جرات کنید به لبنان و مردم صبور و مقاوم آن تعرض کنید، سرزمینتان را به میدان آتش تبدیل خواهیم کرد.»
