چرا قلعه الموت و مجموعه استحکامات آن در یونسکو به رسمیت شناخته شد؟

دژ تاریخی الموت و مجموعه استحکامات وابسته به آن، واقع در منطقه رودبار الموت استان قزوین و دامنه جنوبی رشته‌کوه البرز، در جریان چهل‌وهشتمین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در شهر بوسان کره جنوبی در فهرست میراث جهانی این سازمان به ثبت رسید. این رویداد را می‌توان نقطه عطفی در به‌ رسمیت‌ شناخته‌شدن جایگاه میراث فرهنگی ایران در عرصه بین‌المللی دانست.

تا پیش از این، قلعه الموت و دیگر قلعه‌های مربوط به اسماعیلیان ایران عمدتا در محافل دانشگاهی و بین علاقه‌مندان به تاریخ و به ویژه اسماعیلیه شناخته شده بود، اما اکنون با ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو، این مجموعه به‌عنوان اثری با «ارزش برجسته جهانی» به رسمیت شناخته شده است.

به این ترتیب، این آثار تاریخی دیگر صرفا متعلق به یک منطقه یا یک کشور نیستند، بلکه به دلیل ارزش‌های برجسته خود، بخشی از میراث مشترک بشریت و تاریخ جهان به شمار می‌آیند.

همچنین در فرهنگ عمومی غرب، الموت بیش از هر چیز با روایت‌های آمیخته به افسانه درباره «حشاشین» و داستان‌های مارکو پولو، بازرگان و جهانگرد ونیزی قرون وسطی، شناخته می‌شود.

این روایت‌ها بارها در ادبیات، سینما و حتی صنعت بازی‌های ویدئویی بازتولید شده‌اند و در نتیجه، برای سال‌ها واقعیت تاریخی دولت نزاری، با ساختار سیاسی پیچیده، نظام اداری کارآمد، شیوه‌های نوآورانه حکمرانی و فعالیت‌های فکری گسترده‌اش، در حاشیه مانده است.

اکنون ثبت این اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو می‌تواند توجه‌ها را از فضای خیال‌پردازانه و روایت‌محورِ شکل‌گرفته پیرامون الموت، به سوی پژوهش‌های تاریخی، معماری و فرهنگی معطوف کند و زمینه را برای درک دقیق‌تر جایگاه آن در تاریخ ایران و جهان فراهم آورد.

قلعه الموت چیست و چه اهمیتی دارد؟

پرونده ثبت جهانی قلعه الموت، در واقع مربوط به یک قلعه نیست و زنجیره‌ای از هفت قلعه را شامل می‌شود که الموت اصلی‌ترین آن‌هاست.

این زنجیره از قلعه‌ها در زمان فعالیت خود اهمیتی راهبردی در زمینه سیاسی و دفاعی داشتند و همزمان به‌عنوان پناهگاه و نیز کانون علمی و فرهنگی عمل می‌کردند. همچنین این مجموعه از نظر معماری، مهندسی، سازگاری با اقلیم کوهستانی و شیوه‌های مدیریت منابع، به‌ویژه آب، از نمونه‌های شاخص میراث فرهنگی ایران به شمار می‌رود.

الموت، به معنی آشیانه عقاب، در ارتفاع نزدیک به ۲۱۰۰ متری از سطح دریا قرار دارد که تاریخ ساخت آن به حدود سال ۸۶۵ میلادی بازمی‌گردد. این قلعه به دست حسن صباح، بنیانگذار حکومت نزاریان اسماعیلی تصرف و به عنوان مرکز این حکومت تعیین شد.

یونسکو در معرفی این اثر نوشت که از اواخر قرن یازدهم میلادی، الموت به‌عنوان مرکز سیاسی، نظامی و فکری اسماعیلیان نزاری، جنبشی تأثیرگذار در جهان اسلام، عمل می‌کرد که دامنه نفوذ آن در سراسر ایران و محدوده گسترده‌تر جهان اسلام امتداد داشت.

الموت جامعه نزاری را تا زمان سقوط این قلعه در سال ۱۲۵۶ میلادی حفظ کرد و پس از آن نیز برای مدت طولانی در شکل‌دهی تاریخ دینی و فکری منطقه نقش داشت.

از نظر معماری، قلعه الموت یک دژ سنگی بر فراز صخره‌هاست که به دو بخش «قلعه بالا» و «قلعه پایین» تقسیم می‌شود. دیوارها، برج‌ها و اتاق‌ها با سنگ، گچ و آجر ساخته شده و با شکل طبیعی کوه هماهنگ‌اند.

وجود آب‌انبارها، آبراهه‌ها و فضاهای کنده‌شده در دل صخره، امکان زندگی طولانی ساکنان را فراهم می‌کرد. همچنین موقعیت مرتفع و استحکامات دفاعی، الموت را به یکی از مهم‌ترین دژهای نظامی ایران در دوره اسلامی تبدیل کرده است.

این قلعه سرانجام به دست هولاکو خان، بنیانگذار و اولین فرمانروای امپراتوری ایلخانی تصرف و ویران شد.

قلعه‌های دیگر کدامند؟

دولت نزاری تنها به قلعه الموت محدود نبود، بلکه شبکه‌ای از دژهای مستحکم را در مناطق مختلف ایجاد کرده بود که بیشتر آن‌ها به سده‌های میانی تاریخ ایران تعلق دارند، هرچند قدمت برخی از آن‌ها به دوران پیش از اسلام بازمی‌گردد.

علاوه بر الموت، قلعه اصلی دیگر «لمسر» است که بزرگ‌ترین قلعه این مجموعه محسوب می‌شود و قدمت آن به دوران ساسانیان بازمی‌گردد. به گفته مورخان، این قلعه محل استقرار نایب‌الحکومه یا جانشین فرمانروای اصلی بوده و اقامتگاه زمستانی محسوب می‌شده است.

از ویژگی‌های این قلعه، سازوکار جمع‌آوری و ذخیره آب باران، سیستم آبرسانی و همچنین مخازن غلات آن است که سبب می‌شد در شرایط محاصره، ساکنان آن به حیات ادامه دهند.

قلعه «نویزر شاه» نیز در این مجموعه قرار دارد که آخرین سنگر مقاومت در برابر حمله مغول‌ها بوده و مرتفع‌ترین و در عین حال صعب‌العبورترین قلعه مجموعه است.

همچنین قلعه شمس‌کلایه در معلم‌کلایه، قلعه شیرکوه، قلعه ایلان و قلعه قسطین‌لار نیز از دیگر اجزای این مجموعه هستند، که بر فراز قله‌های صعب‌العبور و در ارتباط دیداری با یکدیگر ساخته شده بودند.

این قلعه‌ها با اشراف بر مناطق پیرامونی و ایفای نقش دیده‌بانی، ستون فقرات شبکه‌ای دفاعی و مدیریتی را تشکیل می‌دادند؛ شبکه‌ای که به نزاریان امکان داد نزدیک به دو قرن در برابر سلجوقیان، خلافت عباسی و در نهایت مغولان مقاومت کنند.

این مجموعه همچنین اهمیت فرهنگی این حکومت را به نمایش می‌گذارد؛ مثلا قلعه الموت کتابخانه بسیار غنی و باارزشی را در خود جای داده بود که نابودی آن در جریان یورش مغولان، از بزرگ‌ترین خسارت‌های فرهنگی تاریخ ایران در سده‌های میانی به شمار می‌رود.

همچنین در این دوران، الموت و دیگر دژهای نزاری به پناهگاهی برای دانشمندان و اندیشمندان تبدیل شده بودند. برای نمونه، نصیرالدین طوسی حدود ۲۶ سال در این قلعه‌ها زندگی کرد و در همین دوره برخی از مهم‌ترین آثار خود را پدید آورد. هرچند درباره شرایط دقیق حضور او در الموت میان مورخان اختلاف نظر وجود دارد، اما حضور چنین چهره‌ای گواه اهمیت علمی و فرهنگی این مرکز است.

با وجود ثبت جهانی هفت قلعه، قلعه‌های اسماعیلیان ایران بسیار بیشتر بوده است.

منوچهر ستوده در کتاب قلاع اسماعیلیه که پیش از انقلاب اسلامی ۱۳۵۷، از سوی دانشگاه تهران منتشر شد، می‌نویسد اسماعیلیان ایران در روزگار حسن صباح و جانشینان او بر ۱۰۵ دژ تسلط یافتند. بخشی از این دژها پیش از استقرار اسماعیلیان متروک یا ویران شده بود که آن‌ها را بازسازی و دوباره بهره‌برداری کردند و بخشی دیگر نیز از ابتدا به دست خود اسماعیلیان ساخته شد.

پرونده الموت چگونه به ثبت جهانی رسید؟

ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو مستلزم آن است که یک اثر از «ارزش برجسته جهانی» برخوردار باشد و حداقل یکی از ده معیار این سازمان را احراز کند. این معیارها در «راهنمای عملیاتی اجرای کنوانسیون میراث جهانی» آمده‌اند؛ سندی که چارچوب اصلی ارزیابی و ثبت آثار را تعیین می‌کند. این ضوابط به‌طور دوره‌ای بازنگری می‌شوند تا بازتاب‌دهنده تحول مفهوم میراث جهانی و شیوه‌های نوین حفاظت از آن باشند.

کمیته میراث جهانی یونسکو پس از بررسی درخواست ایران، سرانجام قلعه الموت و استحکامات وابسته به آن را وارد فهرست خود کرد.

علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی ایران، که به همراه هیأتی در نشست یونسکو در بوسان حضور داشت، به رسانه‌های ایران گفته است که پرونده درخواست ثبت قلعه الموت در فهرست میراث جهانی «حاصل بیش از ۲۰ سال مطالعات، پژوهش‌های میدانی، حفاظت و مرمت و چندین سال تدوین مستندات» بود.

او گفت که پس از درخواست ایران، کارشناسانی از یونسکو به ایران آمدند و علاوه ‌بر موضوع سازه قلعه، که ارزش معماری دارد، پرسش‌هایی درباره موضوعاتی مانند تأثیر اقلیم و تأثیر مسائل دفاعی و جنگی در شکل‌گیری این قلعه‌ها و زنجیره ارتباطی قلعه‌ها برای بقا و پایداری مطرح کردند.

ویدئویی که لحظه اعلام ثبت جهانی قلعه الموت در نشست یونسکو را نشان می‌داد، تصویر حمیده چوبک، باستان‌شناس و مدیر پایگاه میراث فرهنگی الموت، را ثبت کرد که از شدت تأثر و شادی اشک می‌ریخت. این صحنه با واکنش کاربران شبکه‌های اجتماعی روبه‌رو شد و بسیاری او را نماد سال‌ها تلاش برای «نجات» و معرفی الموت دانستند و از نقش او در این موفقیت تاریخی تقدیر کردند.

پیامدهای ثبت جهانی قلعه الموت چیست؟

این اولین بار نیست که اثری از ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار می‌گیرد. پیش از قلعه الموت و استحکامات وابسته، ۲۹ اثر ایران در این فهرست ثبت شده بود.

چغازنبیل، تخت جمشید، میدان نقش جهان اصفهان، تخت سلیمان، چشم‌انداز فرهنگی ارگ بم، پاسارگاد، گنبد سلطانیه، سنگ‌نبشته بیستون، مجموعه آثار رهبانی ارامنه، سازه‌های آبی شوشتر، بازار تاریخی تبریز، خانقاه و آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی، باغ ایرانی، مسجد جامع اصفهان، برج گنبد قابوس، کاخ گلستان، شهر سوخته، چشم‌انداز فرهنگی میمند، شوش، قنات ایرانی، دشت لوت، شهر تاریخی یزد، چشم‌انداز باستان‌شناسی ساسانی منطقه فارس، جنگل‌های هیرکانی، راه‌آهن سراسری ایران، چشم‌انداز فرهنگی اورامانات، کاروانسراهای تاریخی ایران، هگمتانه، و محوطه‌های پیشاتاریخی دره خرم آباد، آثاری هستند که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند.

الموت پیشتر به عنوان یک اثر ملی در ایران به ثبت رسیده بود، اما ثبت جهانی این قلعه‌ در درجه اول می‌تواند به کشف و معرفی بیشتر ظرفیت‌های تاریخی و معماری این مجموعه کمک کند.

به گفته مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی ایران، هنوز در بسیاری از نقاط پیرامونی این قلعه‌ها که در عرصه و حریم مجموعه قرار دارند، کاوش‌های باستان‌شناسی انجام نشده است و ثبت جهانی آن‌ها در یونسکو می‌تواند توجه دانشگاه‌ها، باستان‌شناسان و مؤسسات پژوهشی جهان را به این آثار، به ویژه الموت، جلب کند.

این امر می‌تواند به اجرای پروژه‌های مشترک در حوزه باستان‌شناسی، مستندسازی، حفاظت و مطالعات تاریخی بینجامد و شناخت دقیق‌تری از دولت نزاری، معماری نظامی ایران و زندگی در قلعه‌های کوهستانی سده‌های میانی به دست دهد.

در مراحل بعدی، این اقدام یونسکو می‌تواند به توسعه گردشگری، تقویت اقتصاد محلی و حفاظت مؤثرتر از این میراث کمک کند. با این حال، علیرضا ایزدی تأکید کرده است که رویکرد مدیریت دولتی باید به سمت «گردشگری کنترل‌شده» حرکت کند و از شکل‌گیری گردشگری انبوه جلوگیری شود.

ثبت جهانی تنها یک عنوان افتخاری نیست. تجربه دیگر آثار ثبت‌شده نشان داده است که قرار گرفتن در فهرست یونسکو، به خودی خود، تضمینی برای حفاظت بهتر از یک اثر نیست.

تصمیم یونسکو مسئولیتی سنگین بر دوش دولت قرار می‌دهد، زیرا کشورهایی که آثار میراث جهانی در قلمرو آن‌ها قرار دارد، موظف‌اند برنامه‌های حفاظت، مرمت، پایش و مدیریت گردشگری این مجموعه‌ها را مطابق استانداردهای بین‌المللی اجرا کنند. همچنین هرگونه آسیب جدی به این آثار می‌تواند در گزارش‌های ادواری یونسکو منعکس شود.