Việt Nam 'quá chậm' và 'quá dè dặt' khi giải quyết bài toán dân số?

"Luật Dân số chuyển từ kiểm soát sang khuyến khích sinh con, nhưng tiền hỗ trợ và các ưu đãi sẽ không đủ để Việt Nam kịp giàu trước khi già."

Đây là đánh giá của chuyên gia phân tích rủi ro Vũ Đức Lâm trong bài viết ngày 13/7 trên Asia Times. Ông nhận định rằng so với các nước trong khu vực, Việt Nam có ít thời gian hơn để thích ứng với quá trình già hóa dân số.

Luật Dân số chính thức có hiệu lực từ ngày 1/7 vừa rồi, với một số chính sách hỗ trợ tiền mặt, tăng thời gian nghỉ thai sản, ưu tiên mua nhà ở xã hội…cho phụ nữ sinh con.

Những chính sách này được đưa ra trong bối cảnh Việt Nam đang đối mặt với nhiều vấn đề liên quan tới dân số, đặc biệt là trong thời gian gần đây.

"Dân số là yếu tố quan trọng hàng đầu của sự nghiệp xây dựng, phát triển và bảo vệ Tổ quốc," Thứ trưởng Y tế Đỗ Xuân Tuyên khẳng định vào ngày 10/7 tại Lễ mít tinh hưởng ứng Ngày Dân số Thế giới năm 2026.

Trước đó, quy định "Mỗi gia đình chỉ sinh 1 đến 2 con" đã bị khai tử vào tháng 6/2025, sau hơn hai thập niên tồn tại.

Từ tháng Ba cùng năm, đảng viên sinh con thứ ba sẽ không còn bị xem xét xử lý kỷ luật như trước đây nữa - một quy định được cho là "bước điều chỉnh quan trọng trong chính sách dân số phù hợp với tình hình thực tiễn."

Nhiều lãnh đạo hoặc đại biểu Quốc hội thời gian gần đây cũng có những phát ngôn đáng chú ý liên quan tới việc sinh con.

"Khuyến khích các cặp vợ chồng sinh đủ hai con, coi đây là trách nhiệm xã hội gắn với phát triển bền vững của đất nước," Đại biểu Quốc hội Lê Thị Ngọc Linh (đoàn Cà Mau) phát biểu vào ngày 21/4 tại đợt hai của kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa 16.

Trước đó vào tháng 2/2026, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã phê duyệt chương trình bảo đảm mức sinh thay thế trên toàn quốc đến năm 2030.

Theo dự báo của Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), đến năm 2036, Việt Nam sẽ chuyển từ "xã hội già hóa" sang "xã hội già".

Ông Lâm cho rằng chính áp lực về thời gian này phần nào lý giải vì sao quá trình cải cách được thúc đẩy nhanh khi mà Việt Nam đặt mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045 – tức gần một thập kỷ sau mốc "xã hội già" năm 2036.

"Nếu khuôn khổ mà Luật Dân số thiết lập không được mở rộng đáng kể trong các chu kỳ phân bổ ngân sách tiếp theo, thì đến khi Việt Nam chính thức bước vào xã hội già vào năm 2036, hệ thống phúc lợi và chăm sóc trẻ em vẫn sẽ chưa hoàn thiện. Điều này sẽ hạn chế khả năng duy trì tốc độ tăng trưởng cần thiết để hiện thực hóa mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045," ông viết.

Giải pháp có phù hợp?

Một trong những vấn đề lớn nhất của Việt Nam là mức sinh thấp.

Từ năm 1999 đến 2022, mức sinh còn duy trì quanh ngưỡng mức sinh thay thế 2,1 con/phụ nữ. Tuy nhiên, năm 2023 giảm xuống khoảng 1,96 con/phụ nữ và năm 2024 tiếp tục giảm còn 1,91 con – thấp hơn nhiều so với mức sinh thay thế.

Điều này có thể dẫn tới nhiều hệ luỵ, bao gồm thiếu hụt lực lượng lao động, suy giảm quy mô dân số, đẩy nhanh tốc độ già hóa dân số…

Theo một báo cáo năm 2021 của Ngân hàng Thế giới, Việt Nam sẽ có "ít thời gian hơn để thích nghi với một xã hội già hóa so với nhiều nền kinh tế phát triển khác".

Tổ chức này so sánh GDP bình quân đầu người ở Việt Nam khoảng 5.000 USD chỉ bằng một nửa so với Nhật Bản khi tỷ lệ sinh của nước này ngang bằng với Việt Nam vào đầu những năm 1980 (chưa tính đến lạm phát).

GDP bình quân đầu người ở Việt Nam vào năm 2025 đạt 125,5 triệu đồng/người, tương đương 5.026 USD, theo Tổng cục Thống kê.

Vào tháng 10/2025, Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thiện Nhân (đoàn TP HCM) nhìn nhận rằng Việt Nam đang đứng trước "tình thế cấp bách" về vấn đề dân số, cho rằng 30 năm nữa Việt Nam sẽ không còn lao động để sản xuất.

Một trong các giải pháp mà ông đề xuất là "chuyển từ trả lương tối thiểu sang lương đủ nuôi hai con".

Hiện tại, giải pháp chính dường như là những chính sách hỗ trợ trong Luật Dân số.

Theo Nghị định 168/2026/NĐ-CP, từ 01/01/2027, phụ nữ sinh đủ 02 con trước 35 tuổi sẽ được hỗ trợ tối thiểu 2 triệu đồng. Để được nhận khoản này, người phụ nữ cần thoả mãn một trong những điều kiện sau:

Nếu cùng lúc thoả mãn nhiều điều kiện, người phụ nữ được hưởng hỗ trợ một lần.

Sau khi sáp nhập, có 13 tỉnh thành có mức sinh thấp, gồm: TP HCM, Tây Ninh, Cần Thơ, Cà Mau, Vĩnh Long, Đồng Tháp, An Giang, Đồng Nai, Khánh Hòa, TP Hà Nội, Đà Nẵng, Quảng Ninh, Huế.

Dù vậy, từ vài tháng trước khi báo chí đưa tin về mức hỗ trợ này, đã có rất nhiều ý kiến cho rằng số tiền 2 triệu đồng "không đủ tiền bỉm sữa".

Một bài viết vào tháng 6/2026 trên báo Phụ nữ Việt Nam – cơ quan ngôn luận của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam – dẫn lời một bà mẹ một con cho biết chỉ tính riêng trong tháng Sáu, gia đình đã chi hơn 10 triệu đồng cho những nhu cầu thiết yếu của con và các khoản sinh hoạt liên quan. Trong đó, tiền sữa là khoản chi cố định khoảng 2,4 triệu đồng/tháng.

Ngoài ra, phụ nữ sinh con sẽ được nhận trợ cấp một lần là 5,06 triệu đồng, theo Luật Bảo hiểm xã hội.

Ông Lâm đánh giá mức hỗ trợ ở Việt Nam là "khiêm tốn" so với các nước trong khu vực, lấy ví dụ Hàn Quốc – hơn 1.400 USD (khoảng 36,7 triệu đồng), đồng thời chi trả trợ cấp nuôi con hằng tháng, Nhật Bản – mỗi trẻ em đều được hưởng khoản trợ cấp sinh con một lần trị giá 500.000 yen (khoảng 80,8 triệu đồng), Singapore – các gia đình nhận 11.000 đô la Singapore (khoảng 223 triệu đồng) cho con đầu lòng và con thứ hai, tăng lên 13.000 đô la Singapore (263 triệu đồng) đối với con thứ ba trở đi.

Ngay cả với mức hỗ trợ như vậy, hiệu quả đạt được vẫn khá hạn chế ở cả ba quốc gia trên, theo ông Lâm.

Báo Phụ nữ Việt Nam dẫn đánh giá Giáo sư Nguyễn Đình Cử, cựu Viện trưởng Viện Dân số và Các vấn đề xã hội, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, rằng dù khoản hỗ trợ tiền mặt mang ý nghĩa tích cực về mặt định hướng nhưng không nên được kỳ vọng sẽ tạo ra sự thay đổi lớn về quyết định sinh con.

Ngoài chính sách nói trên, phụ nữ sinh đủ hai con sẽ được nghỉ thai sản bảy tháng, tăng một tháng so với mức trước đó.

Nhiều ý kiến chia sẻ rằng việc được ở bên cạnh con thêm một tháng trong khoảng thời gian đầu là rất có giá trị, ý nghĩa. Phụ nữ sinh đủ hai con cũng được ưu tiên mua nhà ở xã hội, theo Luật dân số mới có hiệu lực.

Dù vậy, dường như những giải pháp này chưa trực tiếp giải quyết những vấn đề của người dân.

Theo một số nghiên cứu và bài viết trên báo chí ở Việt Nam, những nguyên nhân dẫn đến mức sinh thấp đến từ áp lực tìm việc, nhà ở, chi phí sinh hoạt, nuôi dạy và chăm sóc con cái cùng chi phí và trách nhiệm chăm sóc cha mẹ già...

Cùng lúc, xu hướng kết hôn muộn, sinh con muộn, sinh ít con và cả không muốn sinh con ngày càng tăng - những điều đang diễn ra không chỉ ở Việt Nam mà còn ở các quốc gia khác như Hàn Quốc và Nhật Bản.

Bên cạnh đó, theo dự báo của Bộ Y tế, nếu năm 2024 cứ hai trẻ em mới có một người cao tuổi thì khoảng nửa thế kỷ tới, cứ hai trẻ em sẽ phải "gánh" bốn người cao tuổi. Điều này có thể khiến nhiều người cân nhắc kỹ hơn về việc sinh con.

Ông Cử cho biết kinh nghiệm từ những quốc gia có mức sinh thấp với chính sách khuyến sinh hiệu quả bao gồm hệ thống nhà trẻ chất lượng với chi phí hợp lý, chế độ nghỉ thai sản phù hợp, hỗ trợ chăm sóc trẻ nhỏ, ưu đãi về thuế, nhà ở, việc làm và tạo điều kiện để phụ nữ cân bằng giữa công việc và gia đình.