VietFilmFest và quê hương Việt Nam: hải ngoại, trong nước, chính trị và không chính trị

VietFilmFest 2026 vừa diễn ra từ ngày ngày 8 đến 11/10 tại thành phố Santa Ana, Orange County, California. Có tất cả 26 phim sản xuất tại Việt Nam được ban tổ chức chấp nhận, đứng đầu trên tổng số 66 phim được chấp nhận từ 13 quốc gia khác nhau.

VietFilmFest được tổ chức lần đầu tiên vào năm 2003, với mục đích thúc đẩy văn hóa Việt Nam qua nghệ thuật thứ bảy, từ tất cả những nhà làm phim trên thế giới. Hiện VietFilmFest tổ chức mỗi năm một lần tại Quận Cam (Orange County), miền Nam California, nơi có số người Việt sinh sống đông nhất bên ngoài Việt Nam.

Lần đầu tiên phim sản xuất tại Việt Nam được chiếu tại VietFilmFest là vào năm 2005.

Bà Ysa Lê, người đồng sáng lập VietFilmFest, nói với tôi rằng ngay từ khi mới thành lập, VietFilmFest cũng đã nghĩ tới việc đem các phim do người Việt trong nước thực hiện đến miền Nam California.

Tuy nhiên, VietFilmFest chỉ liên lạc với các hãng phim, các nhà sản xuất phim,… chứ không liên lạc với cơ quan nhà nước Việt Nam quản lý phim là Cục điện ảnh, lý do là để tránh những phim với mục đích tuyên truyền chính trị.

Không khó để biết về số lượng rất nhiều phim ở Việt Nam mang tính chính trị, cứ vào website của Cục Điện ảnh Việt Nam thì sẽ thấy rõ.

Tuy vậy, cũng có một thực tế là không ít người làm phim từ hải ngoại về Việt Nam làm phim, thậm chí sống ở đấy phần nhiều thời gian.

Tại VietFilmFest 2026 có vài người như thế: Dustin Nguyễn từng sống và làm việc tại Việt Nam một thời gian dài, trước khi bị gián đoạn vì đại dịch Covid, phải trở lại Mỹ. Leon Le, tác giả phim Quán Kỳ Nam, là người Mỹ gốc Việt, hiện đang sống nhiều thời gian tại Việt Nam.

Dustin Nguyễn, một trong những người Việt hiếm hoi thành danh tại Hollywood, nói với tôi rằng đối với loại phim thương mại mà ông từng làm tại Việt Nam, sự kiểm duyệt không quá khắt khe, chỉ phải tránh ba vấn đề: chính trị, bạo lực và kinh dị (vào thời điểm ông làm việc ở Việt Nam).

Dustin Nguyễn cũng cho rằng sự kiểm duyệt của Việt Nam về phim ảnh còn nhẹ nhàng hơn nhiều so với hai quốc gia khác mà ông từng làm phim là Trung Quốc và Singapore.

Trả lời câu hỏi của tôi về cách mà những phim sản xuất tại Việt Nam đến VietFilmFest mà không cần qua Cục Điện ảnh của chính quyền Việt Nam, bà Nguyễn Thị Minh Ngọc, nhà biên kịch từ Việt Nam và cũng là đồng biên kịch phim Quán Kỳ Nam, nói rằng khán giả không quan tâm đến chuyện ai gửi phim, mà chỉ quan tâm đến câu chuyện được kể trong phim mà thôi.

Bà Nguyễn Thị Minh Ngọc giải thích rằng số lượng phim "Made in Vietnam" ngày càng tăng tại VietFilmFest là điện ảnh Việt Nam trong nước đang phát triển mạnh về số lượng (có trên một phim ra đời mỗi tuần), và những nhà làm phim đều mong muốn thông qua những dịp như VietFilmFest để kéo dài tuổi thọ phim của mình.

Điểm nhấn Quán Kỳ Nam

Một phim đến từ Việt Nam được khán giả cũng như ban tổ chức đánh giá rất cao là Quán Kỳ Nam. Đạo diễn của phim là Leon Le, cũng là đồng biên kịch phim với nhà văn Nguyễn Thị Minh Ngọc.

Câu chuyện Quán Kỳ Nam xoay quanh một "khu nhà tập thể" tại Sài Gòn (Chợ Lớn) giữa thập niên 1980, lúc Việt Nam ở giữa giai đoạn kinh tế, chính trị xã hội rất ngặt nghèo gọi là thời bao cấp. Tại khu nhà tập thể này, có mặt đầy đủ những thân phận người Việt sau khi cuộc chiến kết thúc.

Vợ một sĩ quan Việt Nam Cộng hòa mất trong trại cải tạo, chị có một người con vượt biên mất tích, một cậu thiếu niên con lai, một trí thức trẻ có gốc gác "gia đình cách mạng", một cựu "xì thẩu" yêu âm nhạc trước 1975, ở chật chội trong chính căn nhà mình từng làm chủ, vợ chồng tổ trưởng tổ dân phố, những người bình dân từ miền Bắc vào.

Đạo diễn Leon Le nói rằng đó là những người Việt Nam, bất kể từ phía nào, cố gắng sống chung với nhau, trong một thực tại hậu chiến đầy khó khăn.

Có thể là nhiều người Việt, trong nước cũng như hải ngoại, thấy chính mình trong khu nhà tập thể đó.

Đạo diễn Leon Le đánh giá rằng khán giả không phải là người Việt Nam có thể sẽ không hiểu hết chiều sâu xã hội của phim này.

Một ký ức chưa phải là quá xa xôi hiện lên trong một không gian khá chậm rãi, sậm màu, nhưng ấm áp của Quán Kỳ Nam.

Dù chưa xa xôi nhưng một phần của ký ức đó đã bắt đầu bị quên lãng.

Bà Nguyễn Thị Minh Ngọc cho biết rằng khi tặng vé cho các sinh viên Việt Nam trong nước ở độ tuổi 21, sau khi xem xong họ ngơ ngác hỏi vượt biên là cái gì.

Điều này cũng không được các bài viết trên báo chí Việt Nam đề cập khi bình luận về phim Quán Kỳ Nam.

Họ nói nhiều hơn về mối tình lệch pha giữa một thanh niên trẻ và một góa phụ. Một người hiểu rõ việc dựng phim và trình chiếu tại Việt Nam cho tôi biết Quán Kỳ Nam đã bị cắt bớt khá nhiều bởi cơ quan kiểm duyệt văn hóa.

Chiếc cầu nối

Nói chuyện với tôi sau khi nhận giải thưởng Cảm hứng sáng tạo (Inspiration Award), Dustin Nguyễn giải thích việc ông về Việt Nam sống và làm việc trước đây là do môi trường Việt Nam sẽ tạo điều kiện cho những bộ phim khắc họa hình ảnh người Việt, và văn hóa Việt tốt hơn môi trường Hollywood. Đáng tiếc là lý do gia đình đã khiến ông không thể tiếp tục hướng đi đó.

Nhưng môi trường ấy cũng có những khó khăn, như chia sẻ của bà Nguyễn Thị Minh Ngọc, người hiện đang sống trong nước. Bà nói trong buổi ra mắt phim Quán Kỳ Nam tại VietFilmFest rằng bà tham gia Quán Kỳ Nam bởi một câu hỏi thôi thúc, rằng chẳng lẽ chỉ tìm được khán giả cho những ký ức đau thương của lịch sử Việt Nam tại hải ngoại mà thôi.

Dustin Nguyễn cho rằng dù thích hay không thích thì con người sống ở môi trường nào cũng sẽ mang dấu ấn của môi trường đó, nhưng nghệ thuật và những người nghệ sĩ sẽ có thể giúp chúng ta vượt qua những lằn ranh phân biệt hay chính trị. Và ông cảm thấy rất vui khi có rất nhiều phim sản xuất tại Việt Nam tham dự VietFilmFest 2026.

Tôi hỏi bà Nguyễn Thị Minh Ngọc rằng liệu có phải VietFilmFest là chiếc cầu nối để người Việt trong và ngoài nước hiểu nhau hơn, bà Minh Ngọc nói là không có gì quá lời cả và bà rất trân trọng VietFilmFest đã tạo điều kiện cho hàng trăm thiếu niên người Mỹ gốc Việt đến với liên hoan phim Việt Nam quốc tế duy nhất này.