Nhà hoạt động Arnon Nampa: Từ chiếc áo Harry Potter đến bản án 34 năm tù vì tội khi quân

Ngay cả trước khi các phạm nhân bước qua cánh cửa, người ta đã có thể nghe thấy tiếng họ đi về phía phòng xử án, tiếng xiềng xích ở mắt cá chân va vào nhau leng keng theo từng bước chân.

Năm người bước vào phòng xử án đều đã quá quen thuộc với quy trình này. Họ đang phải đối mặt với nhiều vụ truy tố hình sự và đã dành phần lớn năm năm qua để ra vào giữa nhà tù và tòa án.

Một người trong số họ, dáng người nhỏ bé, đeo kính, mái tóc đã điểm sương, dang rộng vòng tay ôm cậu con trai ba tuổi. Bạn đời của ông đã dắt theo con đến tòa để gặp cha.

Đó là Arnon Nampa, một luật sư nhân quyền 42 tuổi.

Tội của ông là kêu gọi xem xét và buộc chế độ quân chủ đầy quyền lực của Thái Lan phải chịu trách nhiệm giải trình.

Ông đã thực hiện hành động này khi hóa trang thành nhân vật phù thủy trẻ tuổi Harry Potter tại một cuộc biểu tình theo chủ đề Harry Potter ở trung tâm Bangkok năm 2020.

Hôm 30/10, một tòa án ở Bangkok tuyên phạt ông 2 năm 8 tháng tù vì phạm tội khi quân theo Điều 112 Bộ Luật Hình sự của Thái Lan.

Điều luật này đã khiến cho số người bị bỏ tù tại Thái Lan vì những hành vi bị coi là xúc phạm hoàng gia còn nhiều hơn tổng số người bị bỏ tù theo các luật tương tự ở tất cả các quốc gia khác cộng lại.

Đây chỉ là một trong 14 vụ án mà ông Arnon bị truy tố với cùng cáo buộc.

Tổng mức án tù mà ông đã nhận cho đến nay đã vượt quá 34 năm.

Phán quyết trong hai vụ án vẫn chưa được công bố.

"Đối với tôi, đây không phải là điều bất ngờ. Nếu đất nước cởi mở hơn, chúng ta đã có thể tự do thảo luận về những vấn đề này", ông Arnon nói với báo giới.

Sáu năm qua chứng kiến điều luật khi quân được thực thi rộng rãi nhất trong lịch sử Thái Lan, nhằm đáp trả các cuộc biểu tình chưa từng có tiền lệ của sinh viên vào năm 2020.

Lần đầu tiên, những người biểu tình công khai kêu gọi thảo luận về vai trò của chế độ quân chủ. Tổng cộng 294 người, trong đó có 20 người dưới 18 tuổi, đã bị truy tố theo luật này và phải nhận các mức án tù lên tới 50 năm.

Hàng chục người trong số đó vẫn đang trong quá trình xét xử.

Phần lớn những người bị cáo buộc vi phạm luật này đều bị từ chối cho tại ngoại và phải tiếp tục ở tù, mặc dù các vụ án của họ có thể kéo dài nhiều năm.

Lập luận thường được các quan chức Thái Lan đưa ra để bảo vệ đạo luật này là nó "phản ánh văn hóa và lịch sử của Thái Lan, nơi chế độ quân chủ là một trong những trụ cột chính của quốc gia và được đa số người dân hết sức tôn kính".

Điều 112 trong Bộ luật Hình sự Thái Lan quy định ngắn gọn như sau: "Bất kỳ ai phỉ báng, xúc phạm hoặc đe dọa Nhà vua, Hoàng hậu, người thừa kế ngai vàng hoặc Nhiếp chính sẽ bị phạt tù từ ba đến 15 năm".

Tuy nhiên, trên thực tế, điều luật này đã được diễn giải theo hướng bao quát phạm vi bình luận rộng hơn nhiều về chế độ quân chủ, cũng như nhiều đối tượng hơn.

Những phát ngôn tiêu cực về bất kỳ thành viên nào của hoàng gia, về thể chế quân chủ, thậm chí về các vị vua đã qua đời từ lâu, hay trong một trường hợp là về con chó của nhà vua, đều có thể dẫn đến việc bị truy tố.

"Nếu được hỏi nội dung của điều luật quy định những gì, tôi có thể trả lời. Nhưng nếu được hỏi các tòa án diễn giải những từ 'phỉ báng' hay 'xúc phạm' như thế nào, tôi không nghĩ mình có thể đưa ra một định nghĩa, bởi những khái niệm này quá mơ hồ và không rõ ràng. Ngay cả việc chất vấn chính đạo luật này, chẳng hạn, cũng có thể cấu thành tội khi quân theo Điều 112", Akarachai Chaimaneekarakate, Phó giám đốc tổ chức Luật sư Nhân quyền Thái Lan, đơn vị hỗ trợ bào chữa cho những người bị cáo buộc vi phạm luật này, cho biết.

Trong phòng giam tại trại tạm giam Bangkok, nơi đã bị giam giữ suốt ba năm qua, ông Arnon viết thư cho cô con gái nhỏ và cậu con trai của ông.

"Pran và Karl yêu dấu,

Những cơn gió mùa đông không chỉ mang đến thời tiết mát mẻ mà còn gợi lại những câu chuyện trong quá khứ. Cha nhớ khoảng thời gian cả gia đình đi du lịch bên ngoài Bangkok vào mùa đông đầu tiên sau khi Karl chào đời. Đó là khoảng thời gian vô cùng kỳ diệu đối với cha. Mỗi mùa đông ở nơi này, cha sẽ lại nhớ những ngày tháng ấy, cho đến khi giành lại được tự do."

Những phiên tòa như phiên xét xử ông Arnon vài tuần trước khi có phán quyết hôm 30/10 là những dịp duy nhất ông được gặp Karl kể từ khi cậu bé còn là trẻ sơ sinh.

Ban đầu, bé Karl có vẻ rụt rè, nhưng chẳng mấy chốc cậu đã vui vẻ để cha bế và giới thiệu với những tù nhân khác. Chị gái 10 tuổi của Karl, Pran, thỉnh thoảng đến thăm cha trong tù, và thường vẽ tranh về ông.

Tuy nhiên, ông Arnon và bạn đời là Lookwa, cho rằng Karl còn quá nhỏ nên khó đối với việc thăm cha trong tù. Hiện tại, Karl vẫn nghĩ tòa án chỉ đơn giản là nơi cha mình làm việc.

Một nhóm người ủng hộ ông Arnon cũng có mặt, khiến phòng xử án nhỏ chật kín người.

Họ vui vẻ trò chuyện với các tù nhân, cười đùa và trao đổi những câu chuyện phiếm trước khi các thẩm phán bước vào bắt đầu phiên xét xử.

Đó là một khung cảnh thân mật đến khó tin đối với những người đàn ông đang phải đối mặt với một trong những cáo buộc đáng sợ nhất ở Thái Lan.

Tác động của đạo luật này là khiến mọi cuộc thảo luận công khai về chế độ quân chủ bị bóp nghẹt.

Trước thời điểm sáu năm trước, không ai công khai bày tỏ quan điểm về vấn đề này, tất cả chỉ được trao đổi riêng tư.

Trong một vụ việc gây chú ý, một tài xế taxi đã bị bỏ tù sau khi một hành khách tố cáo những điều ông nói trong chuyến xe.

Điều đó đã thay đổi vào ngày 3/8/2020.

Vào thời điểm đó, ngày càng nhiều người trẻ Thái Lan cảm thấy bất mãn với chính phủ bảo thủ do Tướng Prayuth Chan-ocha, chính trị gia từng lên nắm quyền sau một cuộc đảo chính, lãnh đạo.

Một năm trước đó, hàng triệu cử tri đã bỏ phiếu cho đảng mới mang tên Future Forward, khi chính đảng này cam kết thực hiện các cải cách sâu rộng.

Tuy nhiên, vào tháng 2/2020, Tòa án Hiến pháp đã ra lệnh giải thể đảng này với lý do vi phạm một quy định mang tính kỹ thuật.

Đại dịch Covid-19 khiến các cuộc biểu tình không thể diễn ra trong ba tháng.

Nhưng khi số ca nhiễm tại Thái Lan bắt đầu giảm, sinh viên bắt đầu tổ chức các cuộc tuần hành, kêu gọi chấm dứt vai trò của quân đội trong chính trường.

Ông Arnon Nampa cho rằng những yêu cầu đó vẫn chưa đủ.

Trong trang phục Harry Potter, ông phát biểu rằng đã đến lúc phải thảo luận về quyền lực và khối tài sản khổng lồ, vốn thiếu minh bạch, của chế độ quân chủ.

Ông chỉ trích quyết định của Vua Vajiralongkorn về việc trực tiếp kiểm soát khối tài sản khổng lồ do Cục Quản lý Tài sản Hoàng gia nắm giữ, cũng như quyền kiểm soát đối với các đơn vị quan trọng của quân đội.

Chỉ bằng một bài phát biểu, ông Arnon đã phá vỡ điều cấm kỵ vốn tồn tại trong xã hội Thái Lan suốt chiều dài lịch sử hiện đại.

Trong thời gian còn lại của năm đó, các cuộc biểu tình do sinh viên dẫn đầu tiếp tục diễn ra, với những yêu cầu ngày càng mạnh mẽ về việc thay đổi chế độ quân chủ.

Vào thời điểm đó, việc áp dụng luật khi quân đã được tạm đình chỉ trong ba năm.

Trước đây, những nguồn tin thân cận với hoàng gia từng thừa nhận rằng các vụ kết án theo luật này có thể gây ra những tác động tiêu cực, gây hại nhiều hơn là có lợi.

Tuy nhiên, các cuộc biểu tình đã buộc giới chức phải nhanh chóng xem xét lại quyết định này.

Từ cuối năm 2020, các vụ truy tố theo luật khi quân được nối lại và gia tăng nhanh chóng.

Hàng chục nhà hoạt động trẻ đã phải rời khỏi đất nước và sống lưu vong để tránh nguy cơ bị bỏ tù.

Một trong số đó là Supitcha "Melinn" Chailom. Cô gái 24 tuổi đến từ Chiang Mai, miền bắc Thái Lan, hiện sống tại Montreal (Canada) sau khi trốn khỏi Thái Lan để tránh bốn cáo buộc vi phạm Điều 112 mà giới chức đưa ra với cô.

Khi đứng lên phát biểu tại một cuộc biểu tình ở Đại học Chiang Mai, chỉ ba tuần sau lời kêu gọi cải cách chế độ quân chủ của Arnon Nampa, Melinn mới chỉ 18 tuổi, vẫn còn là một nữ sinh.

Một nhiếp ảnh gia địa phương đã ghi lại khoảnh khắc cô giơ tay chào ba ngón tay như trong phim The Hunger Games, khiến đám đông reo hò vang dội.

Hình ảnh này trở thành một trong những biểu tượng tiêu biểu của phong trào biểu tình, đồng thời khiến Melinn trở nên nổi tiếng trên toàn quốc.

Cô đi khắp đất nước, trở thành một trong những tiếng nói nổi bật của phong trào, kêu gọi cải cách hệ thống giáo dục lạc hậu của Thái Lan và tổ chức các cuộc thăm dò dư luận về quan điểm của người dân đối với chế độ quân chủ.

"Tôi thích chơi game và từng mơ ước trở thành nhà thiết kế trò chơi điện tử", cô nói với tôi từ Canada. Tuy nhiên, cha mẹ cô không ủng hộ ước mơ này.

"Tôi cảm thấy rằng, với tư cách là một người trẻ, tôi không thể đặt câu hỏi hay thảo luận với những người lớn tuổi hơn mình. Chế độ quân chủ cũng khiến tôi có cảm giác tương tự."

Tháng 11/2020, Melinn tham gia một cuộc biểu tình tại thành phố Hat Yai ở miền nam Thái Lan.

Tại đây, cô có bài phát biểu so sánh cách đối xử đặc biệt dành cho chú chó của nhà vua với cách người dân bình thường được đối xử.

Chín tháng sau, cảnh sát gửi giấy triệu tập đến nhà cô, cáo buộc cô vi phạm luật khi quân.

"Đó thực sự là một cú sốc. Tôi không nghĩ điều đó sẽ xảy ra vì tôi chỉ nói về con chó. Khi cảnh sát đến nhà đưa giấy triệu tập, đó là thời điểm dịch Covid-19, nên họ biết cha mẹ tôi sẽ có mặt cùng tôi. Họ cố gắng giữ bình tĩnh, nhưng tôi gần như phát điên lên".

Gia đình cố gắng thuyết phục Melinn hợp tác với chính quyền, khuyên cô thừa nhận hành vi sai trái của mình. Nhưng cô từ chối.

Cô tham gia một phong trào có tên Thalu Wang, có nghĩa là "xuyên qua hoàng cung".

Thay vì tổ chức các buổi diễn thuyết, nhóm này nghĩ ra những hoạt động gây chú ý như tổ chức các cuộc thăm dò ngay trên đường phố, hỏi người dân nghĩ gì về việc các đoàn xe hoàng gia gây ùn tắc giao thông, hoặc liệu họ có cho rằng chế độ quân chủ đang nắm quá nhiều quyền lực hay không.

"Chúng tôi biết những rủi ro có thể xảy ra, nhưng nghĩ rằng chỉ tổ chức các cuộc thăm dò thì sẽ an toàn hơn. Hóa ra không phải vậy."

Năm 2022, Melinn tiếp tục bị cáo buộc thêm hai tội danh vi phạm luật khi quân và bị bắt giữ, và sau đó được tại ngoại.

Cô buộc phải đeo thiết bị giám sát điện tử ở mắt cá chân và bị cấm rời khỏi nhà trong khoảng thời gian từ 16h đến 6h sáng hôm sau.

Cha mẹ cô còn bị buộc phải ký một văn bản cam kết sẽ thông báo cho nhà chức trách về các hoạt động của con gái.

Melinn phải đối mặt với nguy cơ lĩnh án tù hàng chục năm.

Cô nhận thấy rằng mình không còn lựa chọn nào khác.

Cô cùng một người bạn trốn khỏi Thái Lan và cuối cùng được Canada cấp quy chế tị nạn.

Trên lý thuyết, Điều 112 chỉ là một quy định như bất kỳ điều các luật khác, do Quốc hội Thái Lan thông qua và về nguyên tắc có thể được các nghị sĩ sửa đổi.

Trong thực tế, điều luật này từng được sửa đổi, đáng chú ý nhất là vào năm 1976, khi mức hình phạt đối với hành vi vi phạm được tăng từ ba lên thành đến 15 năm tù.

Tuy nhiên, hiện nay, Tòa án Hiến pháp đã ra phán quyết bản thân đạo luật này, cũng như thể chế mà đạo luật này bảo vệ, là bất khả xâm phạm hay thay đổi.

Đảng Move Forward theo đường lối cải cách, kế thừa đảng Future Forward, đã bị giải thể vào năm 2024 và lãnh đạo đảng bị cấm tham gia chính trường, chỉ vì đề xuất giảm mức hình phạt của luật này.

Các tòa án cũng khiến những người bị truy tố theo Điều 112 gặp rất nhiều khó khăn trong việc tự bào chữa.

"Trong nhiều vụ án, chẳng hạn như vụ xét xử ông Arnon Nampa, các công tố viên cáo buộc bị cáo nói dối về chế độ quân chủ", luật sư Chaimaneekarakate cho biết.

"Nhưng khi chúng tôi đề nghị thẩm phán yêu cầu cung cấp các tài liệu hoặc triệu tập nhân chứng có thể chứng minh tính xác thực của những điều bị cáo nói, thẩm phán lại từ chối. Trong một trường hợp, khi một luật sư phản đối quyết định tổ chức phiên tòa kín của tòa án, thẩm phán đã cảnh cáo người này phải im lặng, nếu không sẽ phải đối mặt với cáo buộc coi thường tòa án."

Ông cho biết các thẩm phán đôi khi còn chỉ trích những nhà hoạt động trẻ tuổi về các hành vi mà họ bị cáo buộc ngay cả khi phiên tòa chưa bắt đầu.

Là người khơi mào cuộc tranh luận về chế độ quân chủ, ông Arnon dường như đang phải chịu hình phạt nặng nhất.

Dù phải đối mặt với rất nhiều bất lợi, ông vẫn chuẩn bị kỹ lưỡng cho mỗi lần ra tòa, tự tham gia bào chữa cho mình và giúp các tù nhân khác trong việc bào chữa.

Điều này không dễ dàng.

Ông không được phép mang theo bất kỳ văn bản ghi chú nào, nên phải ghi nhớ tất cả các lập luận của mình trong đầu.

Các thẩm phán không hài lòng khi thấy ông đóng vai trò như một luật sư trong bộ đồng phục tù nhân màu nâu, chân trần và bị cùm.

Tuy nhiên, điều đó lại mang đến cho ông cơ hội được gặp gỡ gia đình.

Những lá thư ông viết là cách duy nhất khác để giữ liên lạc với người thân.

Có thể ông sẽ phải sống cả đời trong tù.

Ông muốn các con biết về mình và khi lớn lên, hiểu được vì sao ông chọn thách thức hệ thống và đánh đổi tự do.

"Ngay từ ngày đầu tiên quyết định dấn thân vào sứ mệnh này, chúng tôi đã biết những nguy hiểm có thể phải đối mặt. Nói lên sự thật không khó. Điều khó khăn là nói ra một sự thật bị cấm đoán. Tôi vẫn nhớ rõ tối 3/8/2020, sau khi phát biểu tại sự kiện Harry Potter, tôi cảm thấy rất vui, mãn nguyện và nhẹ nhõm vì cuối cùng cũng đã bắt đầu công khai nói về sự thật", ông viết trong thư gửi gia đình năm ngoái.

Đầu năm nay, ông viết: "Sống ở đây là một cuộc đấu tranh. Nhưng đó chỉ là một chấm nhỏ trong bức tranh lớn hơn về cuộc đấu tranh của phong trào chúng ta. Chúng ta phải góp phần viết nên lịch sử của chính mình. Hãy trở thành một giọt nước, rồi một ngày nào đó sẽ hóa thành đại dương."