'Đám đông gào lên rằng chúng tôi đã lấy trộm bộ phận sinh dục của ai đó' – tin đồn chết người trên mạng xã hội

Hơn 80 người đã thiệt mạng trong khoảng thời gian từ tháng 10/2025 đến tháng 7/2026 sau khi bị cáo buộc oan có liên quan đến cái gọi là "đánh cắp bộ phận sinh dục".

Đây là kết quả được BBC Global Disinformation Unit phát hiện sau khi thu thập và phân tích dữ liệu từ lực lượng cảnh sát tại sáu quốc gia châu Phi.

Những vụ giết người này có liên quan đến tin đồn rằng chỉ cần chạm nhẹ vào vai một người đàn ông cũng có thể khiến bộ phận sinh dục của anh ta co lại hoặc biến mất.

Các tin đồn này đang được khuếch đại bởi thông tin sai lệch lan truyền rộng rãi trên mạng xã hội.

"Đám đông gào lên rằng chúng tôi đã lấy trộm bộ phận sinh dục của ai đó, và chúng tôi không có cách nào chạy thoát vì có quá đông người," Boniface Mgala, thợ sửa xe người Tanzania, kể với BBC về sự việc xảy ra vào tháng Tư.

Khi đó, ông bị đánh đập một cách dã man vì bị cho là kẻ đánh cắp bộ phận sinh dục của người.

Trải nghiệm của ông tương tự những gì được ghi lại trong các video mà BBC xem: những người đàn ông nói rằng dương vật và tinh hoàn của họ đã biến mất hoặc teo lại sau khi tiếp xúc với người lạ, sau đó đám đông yêu cầu những người bị cáo buộc phải trả lại bộ phận sinh dục mà họ cho rằng đã bị lấy trộm.

Những lời đồn như vậy bắt nguồn từ những nỗi sợ hãi và mê tín tồn tại lâu đời – và không phải là hiện tượng mới ở châu Phi, đặc biệt tại những cộng đồng vẫn tin vào phép phù thủy. Mạng xã hội càng khiến nỗi sợ này lớn hơn.

Làn sóng tin đồn gần đây dường như bắt đầu từ năm ngoái tại Cộng hòa Dân chủ Congo, nơi những cáo buộc tương tự từng xuất hiện vào năm 2008.

Sau đó, những tin đồn này dần lan rộng trong khu vực, tới Burundi, Zambia và Tanzania, cũng như Mozambique, Angola, Malawi và Kenya.

Tại Zambia, tin đồn về việc bộ phận sinh dục biến mất bắt đầu thu hút sự chú ý vào tháng Ba, khi một phụ nữ bị đám đông hành hình. Sau đó, tin đồn lan qua biên giới và gây hoang mang tại Tanzania.

Tại nhà riêng ở Mpemba, gần Tunduma – một thị trấn buôn bán sầm uất của Tanzania nằm sát biên giới Zambia – Mgala đưa tay lần theo vết sẹo hình lưỡi liềm chạy dọc bên phải đầu khi hồi tưởng lại trải nghiệm kinh hoàng.

"Nếu biết rằng ngày hôm đó mình đã cận kề cái chết đến thế nào, tôi đã không vào nhà hàng đó ăn. Nhưng chúng ta đâu biết cái chết đang ở gần mình đến mức nào," người thợ sửa xe nói.

Ngày 1/4, ông và một người bạn đến Tunduma để gặp một khách hàng bàn việc bán ô tô và quyết định ăn trưa trước. Họ vừa ngồi xuống nhà hàng không lâu thì bị một đám đông kéo ra ngoài.

Hai vết sẹo nhỏ trên cằm và một chiếc răng bị mất là những dấu tích khác còn lại sau vụ việc.

Trong lúc bị đánh, Mgala bất tỉnh. Hai ngày sau, ông tỉnh lại trong bệnh viện và biết tin người bạn của mình đã thiệt mạng.

Trở về ngôi nhà nơi ông sống cùng vợ và bốn người con, giờ đây ông phải đi khập khiễng và cho biết mình cũng thường xuyên bị đau đầu.

Ông chưa thể quay lại làm việc tại tiệm sửa xe, nhưng cho biết hàng xóm và bạn bè đã giúp ông trang trải một phần chi phí thuốc men.

Cũng trong ngày Mgala và người bạn bị tấn công, nhiếp ảnh gia kiêm doanh nhân Michael Silavwe cho biết anh đã chứng kiến một vụ tấn công tương tự khác ở Tunduma, nơi tâm lý hoang mang ngày càng gia tăng sau khi các video về việc "đánh cắp bộ phận sinh dục" bắt đầu lan truyền trên TikTok.

Đứng bên ngoài cửa hàng, anh thấy mọi người chạy tán loạn và được biết một người đàn ông gần đó bị cáo buộc là thủ phạm và đang bị đánh – sau đó người này còn bị thiêu.

"Sau khi họ đốt anh ta, cảnh sát đến hiện trường và mọi người tản ra và bỏ chạy," Silavwe, 23 tuổi, nói với BBC.

Trong một video về vụ tấn công được BBC Global Disinformation Unit xác minh và đã có hơn 100.000 lượt xem trên TikTok và Facebook, có cảnh một nhóm người đang đánh một người đàn ông, đồng thời yêu cầu ông này trả lại bộ phận sinh dục mà họ cho rằng ông đã lấy của nạn nhân.

"Những vụ việc đó cứ leo thang và người ta liên tục bị đánh," Silavwe nói. Anh cho biết khi đó những người trẻ như anh thực sự cảm thấy sợ hãi, nhưng giờ anh hiểu rằng những tin đồn đó hoàn toàn không có cơ sở.

Asha Steven Mwakilasa, một thợ may và nhà thiết kế thời trang 50 tuổi ở Tunduma, thuộc huyện Momba, cũng đồng tình: "Tôi nhận ra điều đó không đúng sự thật."

Tuy vậy, điều này không khiến bà hết lo lắng – đặc biệt là khi chồng hoặc các con trai ra ngoài. Bà cho biết mình cảm thấy biết ơn vì cảnh sát hiện đang tăng cường tuần tra.

Elias Daniel Mwandobo, người đứng đầu cơ quan hành chính huyện Momba, nói với BBC rằng các cuộc điều tra tại địa phương cho thấy một số vụ việc có thể xuất phát từ ý đồ phạm tội có chủ đích: "Các cá nhân đã cấu kết để phạm tội và kích động hoang mang trong công chúng nhằm trục lợi."

Một video khác được quay tại Dar es Salaam, thành phố lớn nhất Tanzania, quay cảnh đám đông áp giải một người đàn ông qua một con phố chợ đầy bụi, xô đẩy, túm kéo và đánh người này, đồng thời yêu cầu ông trả lại bộ phận sinh dục, trong khi ông liên tục kêu oan.

BBC Global Disinformation Unit của BBC đã xác minh những video tương tự về các vụ tấn công tại Mozambique và Kenya.

Hàng chục đoạn video ghi lại cảnh bạo lực của đám đông, những lời kể được cho là từ người trong cuộc, cảnh báo về các vụ việc bị cáo buộc và những bình luận, cùng những video được trình bày như những bản tin về các sự việc xảy ra tại những địa phương cụ thể, đang lan truyền trên TikTok và Facebook.

Nhiều nội dung mà BBC phân tích, trong đó có một số video ghi lại cảnh bạo lực của đám đông, vẫn còn tồn tại trên mạng.

Một người phát ngôn của Meta nói với BBC: "Chúng tôi đang xem xét những nội dung được gửi cho mình và sẽ có hành động đối với những nội dung được xác định là vi phạm chính sách."

TikTok vẫn chưa phản hồi yêu cầu bình luận của BBC.

Với một số nhà sáng tạo nội dung trên mạng xã hội, những người cảnh báo người xem phải cảnh giác, thường không rõ họ thực sự tin vào những lời đồn này hay chủ yếu muốn thu hút tương tác.

Bên cạnh những bài đăng như vậy, một số người dùng còn quảng bá các loại "bùa" được cho là có khả năng bảo vệ con người khỏi việc bị đánh cắp bộ phận sinh dục, trong khi các diễn viên hài chế giễu những lời đồn này thông qua các tiểu phẩm.

Tác giả Julien Bonhomme cho rằng điện thoại thông minh và mạng xã hội khiến tin đồn lan nhanh hơn, tiếp cận nhiều người hơn và khó kiểm soát hơn một khi đã bắt đầu phát tán.

Cuốn sách The Sex Thieves: The Anthropology of a Rumor của ông nghiên cứu cách những lời đồn về "kẻ trộm tình" lan truyền và lý do con người tin vào chúng.

Theo ông, người ta không chỉ nghe những lời khẳng định rằng ai đó đã mất bộ phận sinh dục – họ còn nhìn thấy những người đàn ông đau khổ nói rằng điều đó đã xảy ra với mình, hoặc chứng kiến đám đông phản ứng trước những cáo buộc.

Ông cho rằng các video được chia sẻ trên mạng xã hội có thể khiến những tuyên bố chưa được kiểm chứng trở nên đáng tin hơn nhờ tính tức thời của chúng, gọi đây là "một trong những khác biệt đáng kể nhất" giữa môi trường kỹ thuật số hiện nay và những đợt bùng phát tin đồn trước đây.

Quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất là Mozambique. Tại đây, cảnh sát cho biết vào tháng Năm rằng 55 người đã thiệt mạng chỉ trong sáu tuần, trong đó có một cảnh sát, các nhân viên y tế và công chức.

Tổng thống Mozambique Daniel Chapo công khai lên án những tin đồn lan rộng và các vụ tử vong, khẳng định những cáo buộc này là sai sự thật và chính phủ không tìm thấy bằng chứng y tế nào cho thấy bất kỳ ai bị mất một bộ phận cơ thể.

Hai nhân viên y tế bị tấn công tại nhà và nơi làm việc vào tháng Tư ở tỉnh Cabo Delgado – khu vực giáp Tanzania, nơi đã chịu ảnh hưởng của một cuộc nổi dậy Hồi giáo kéo dài gần một thập niên.

Các cơ sở y tế tại những khu vực xảy ra các vụ tấn công đã phải đóng cửa trong nhiều tuần, trong khi chính quyền triển khai những chiến dịch nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm bác bỏ những cáo buộc này.

Trong khuôn khổ chiến dịch y tế, chính phủ cho biết một số nỗi sợ hãi có thể liên quan đến hội chứng Koro, một rối loạn tâm lý còn được gọi là chứng cuồng lo sợ bộ phận sinh dục bị co rút hoặc biến mất.

Những vụ bạo lực gần đây nhất xảy ra tại Kenya, nơi năm người bị đám đông giết chết tại các địa phương ven biển Kwale và Mombasa.

Sau khi những vụ việc đầu tiên được báo cáo vào tháng Bảy, Ủy viên hạt Mombasa Mohamed Noor cáo buộc một số nhà sáng tạo nội dung đã lan truyền những tuyên bố này để tăng tương tác, "đơn giản là để thu hút lượt xem và sự chú ý".

"Thông tin sai lệch như vậy rất dễ dẫn đến án mạng," Noor nói với BBC.

Ông cho biết cảnh sát sau đó đã kiểm soát được tình hình và bắt giữ một số người, trong đó có một người cha và con trai. Hai người này bị phạt một năm tù sau khi nhận có tội hành hung một phụ nữ mà họ khẳng định là người khiến bộ phận sinh dục của đàn ông biến mất.

Những cáo buộc tương tự cũng châm ngòi cho các vụ tấn công của đám đông tại Malawi, khiến tám người thiệt mạng.

Trở lại Tunduma, Tanzania, nơi giáp Zambia, dù thợ sửa xe Mgala đang hồi phục về thể chất sau vụ tấn công, nỗi đau tinh thần vẫn còn nguyên.

"Điều đó vẫn khiến tôi đau đớn vô cùng mỗi khi nhớ lại cách người bạn của tôi chết một cách vô nghĩa vì tôi vẫn không biết chuyện gì đã xảy ra," ông nói.

"Đột nhiên thấy mình bị ném đá mà chẳng vì lý do gì, rồi cuối cùng lại mất mạng sao?"