یک‌سال از بسته‌شدن گذرگاه‌های مرزی میان افغانستان و پاکستان گذشت، اوضاع چگونه است؟

سال پار، درست در یازدهم اکتوبر در پی درگیری‌های مرزی، پاکستان تمامی گذرگاه‌های خود با افغانستان را بست؛ تجارت میان این دو کشور متوقف شده و عبور و مرور مسافران، موترهای باربری و وسایط ترانزیتی ممنوع شد. تأثیرات زیان‌بار گسترده این اقدام بر تاجران دو کشور هنوز ادامه دارد.

حاجی سعدالله از تاجران میوه تازه در قندهار در جنوب افغانستان به بی‌بی‌سی گفت که بسته‌شدن مرزها «حدود هشتاد درصد تاثیر بر قیمت سبزی‌ و میوه‌های خشک تاثیر منفی داشته است.»

تا قبل از بسته‌شدن گذرگاه‌های مرزی، سقف تجارت میان این دو کشور همسایه که بیش از ۲۶۰۰ کیلومتر مرز مشترک دارند،‌ به حدود دوونیم میلیارد دالر در سال می‌رسید.

به گفتهٔ اتاق مشترک تجارت افغانستان و پاکستان، بسته شدن مرزها، به تجارت به‌ویژه صادرات میوه‌ و سبزی تازه‌ٔ افغانستان، آسیب جدی وارد کرده است.

خان‌جان الکوزی رئیس این اتاق، می‌گوید درست است که ما بازارهای جدیدی پیدا کرده‌ایم، از جمله ازبیکستان که از طریق آن، صادرات ما به روسیه و کشورهای دیگر می‌رسد. اما به گفته آقای الکوزی «اگر به مسیر پاکستان نگاه کنید، راه بسیار کوتاه است. شما امروز از کابل حرکت می‌کنید و فردا به لاهور می‌رسید. وضعیت موجود بر اقتصاد هر دو کشور تأثیر منفی گذاشته است.»

این نخستین بار است که گذرگاه‌های مرزی میان افغانستان و پاکستان چنین مدت طولانی بسته مانده‌اند.

حکومت طالبان در افغانستان، اسلام‌آباد را مسئول بسته‌شدن گذرگاه‌های مرزی می‌داند و ادعا می‌کند که پاکستان از تجارت به‌عنوان ابزار فشار استفاده می‌کند.

حکومت طالبان تاکید می‌کند که تجارت نباید با مسائل سیاسی گره زده شود.

سال گذشته عبدالغنی برادر، معاون اقتصادی ریاست‌الوزرای حکومت طالبان به تاجران افغان توصیه کرد که به‌جای پاکستان، مسیر و بازارهای تجارتی دیگری را جستجو کنند.

با این‌حال، به نظر می‌رسد که راه‌های بدیل هنوز نتوانسته‌اند جای پاکستان را بگیرند.

تورخم، سپین بولدک، غلام‌خان، خرلاچی و انگور اده، پنج گذرگاه مهمی‌ اند که تا قبل از مسدود شدن، سالانه میلیاردها دالر تجارت دوجانبه و ترانزیتی میان این دو کشور و همچنین بین آسیای مرکزی و آسیای جنوبی از طریق آن‌ها انجام می‌شد.

بندر کراچی به عنوان نزدیک‌ترین بندر برای صادرات کالاهای افغانستان استفاده می‌شد.

مسئولان اتاق مشترک تجارت می‌گویند که واردات و صادرات کالا از مسیرهای بدیل، به دلیل طولانی بودن آنها نسبت به پاکستان هزینه بیشتری دارد.

آقای الکوزی می‌گوید «شکی نیست که مسیرها طولانی‌تر شده، انتقالات زمان بیشتری را می‌گیرد و هزینه‌ها هم بالاتر رفته است؛ اما تجارت به‌گونه عادی جریان دارد.»

ایران، روسیه، ازبیکستان، ترکمنستان، تاجیکستان، چین، بلاروس و ترکیه از جمله کشورهایی اند که اکنون نسبت به سایر کشورها کالاهای بیشتری از آنها وارد افغانستان می‌شود.

پاکستان چرا گذرگاه‌های مرزی‌اش با افغانستان را بست؟

اسلام‌آباد مدعی است که شبه‌نظامیان مسلح مخالف دولت پاکستان از جمله اعضای تی‌تی‌پی یا تحریک طالبان پاکستان در افغانستان جابه‌جا شده و حملات خود بر نظامیان پاکستانی را در خاک افغانستان طراحی می‌کند.

پاکستان به تکرار گفته « گروه فتنه الخوارج و فتنه الهندوستان»، در اشاره به تحریک طالبان پاکستان و شورشیان بلوچ، در خاک افغانستان فعال‌اند.

پاکستان همچنین مدعی است که گروه‌های مسلح مخالف از سوی هند نیز حمایت می‌شوند، ادعایی که دهلی به شدت رد می‌کند.

کابل در واکنش به ادعاهای اسلام آباد گفته است که ناامنی و فعالیت گروه‌های مسلح پاکستان «مشکل داخلی» آن کشور است.

از اکتوبر ۲۰۲۵ بدینسو مرزبانان پاکستانی و نیروهای طالبان چندبار در امتداد مرز باهم درگیر شده‌اند و پاکستان چندین حمله هوایی و پهپادی را بر اهدافی، از جمله در پایتخت افغانستان انجام داد و مدعی شد که هدف حملاتش، مراکز سکونت و تجهیزات نظامی تی‌تی‌پی بوده است.

در مرگبارترین حمله هوایی پاکستان در شانزدهم مارچ ۲۰۲۶ بر مرکز تداوی معتادان در کابل ۲۶۹ نفر، براساس آمار ملل متحد، جان باختند و ۱۲۲ تن دیگر زخمی شدند.

حکومت طالبان در افغانستان نیز در واکنش به حملات پاکستان چند حمله هوایی و زمینی را در خاک پاکستان انجام داده‌است و در واکنش به حملات اخیر پاکستان به کنر و هلمند که ده کشته به جاگذاشت، گفته است که در موقع مناسب پاسخ خواهد داد.

ادامه اخراج اجباری مهاجران افغان از پاکستان

وزارت خارجه حکومت طالبان تایید می‌کند که تنها در پنج سال اخیر بیش از هشت میلیون مهاجر عمدتاٌ از پاکستان و ایران یا به گونه اجباری اخراج شده و یا هم داوطلبانه به کشور بازگشته‌اند.

آمار کمیسیون رسیدگی به مشکلات مهاجران در حکومت طالبان نشان می‌دهد که تنها روز یکشنبه یازدهم اکتوبر ۲۰۲۶ میلادی،۱۳۶ نفر از پاکستان به افغانستان بازگشتند.

در ماه‎‌های گذشته این رقم روزانه به هزاران نفر می‌رسید.

ملل متحد برآورد می‌کند که تا پایان امسال سه و نیم میلیون مهاجر از ایران و پاکستان به افغانستان بازگردانده خواهد شد.

هفته پیش آنتونیو گوترش دبیرکل ملل متحد در سفرش به اسلام‌آباد گفت مقامات این سازمان با پاکستان همکاری می‌کنند تا بازگشت مهاجران افغان داوطلبانه و باعزت باشد.

پاکستان پس از آنکه مدعی شد شماری از مهاجران افغان در حملات علیه نظامیان این کشور دست داشته‌اند، روند بازداشت و اخراج افغان‌ها را شدت بخشی، امری که انتقاد تند سازمان‌های مدافع حقوق بشر را در پی داشت.

با گذشت یک سال، تنش‌ها میان افغانستان و پاکستان فروکش نکرده ادامه دارد و روشن نیست که چه زمانی گذرگاه‌های مرزی بازگشوده خواهند شد؛ زیان‌های ناشی از این وضعیت همچنان بر اقتصاد هردو کشور سنگینی می‌کند.