"તેમણે ક્યારેય કાર કે ટેલિવિઝન જોયું નહોતું", સાત દિવસ બોટમાં મુસાફરી કરીને પહોંચાય એ ટાપુ પર લોકો કેવી રીતે રહેતા

દક્ષિણ ઍટલાન્ટિકમાં આવેલા નાનકડા ટ્રિસ્ટન દા કુન્હા પર જ્વાળામુખી ફાટ્યા પછી, સ્થળાંતરિત થયેલા 264 ટાપુવાસીઓએ બીબીસીને આધુનિક બ્રિટિશ જીવનના પોતાના પ્રથમ અનુભવ વિશે જણાવ્યું હતું.

ટિમ બ્રિન્ટને 1963ના બીબીસી કાર્યક્રમમાં કહ્યું હતું, "માત્ર એક વર્ષ પહેલાં સુધી તેમણે ક્યારેય ટ્રાફિક, રસ્તો કે કુટિર કરતાં ઊંચું ઘર જોયું નહોતું."

તેઓ ટ્રિસ્ટન દા કુન્હાના રહેવાસીઓ વિશે વાત કરી રહ્યા હતા, જે વસતી ધરાવતો દુનિયાનો સૌથી દુર્ગમ ટાપુ છે. દક્ષિણ ઍટલાન્ટિક મહાસાગરના મધ્યમાં, દક્ષિણ આફ્રિકાના કૅપ ટાઉન અને બ્રાઝીલના રિયો ડી જાનેરો વચ્ચે લગભગ અડધા રસ્તે આવેલી આ નાનકડી બ્રિટિશ ચોકી કોઈ પણ અન્ય વસાહત ધરાવતી જમીનથી 1,500 માઇલથી વધુ દૂર છે અને ત્યાં માત્ર સાત દિવસની બોટ મુસાફરી દ્વારા જ પહોંચી શકાય છે.

પરંતુ 10 ઑક્ટોબર 1961ના રોજ, અચાનક થયેલા જ્વાળામુખી વિસ્ફોટે ટાપુવાસીઓને તેમની સુખદ એકલતામાંથી બહાર કાઢીને ઔદ્યોગિક આધુનિક વિશ્વમાં ધકેલી દીધા.

તેમાંથી એક વ્યક્તિએ 1998ની બીબીસી ફિલ્મમાં જણાવ્યું હતું, "અમે પહેલાં ગડગડાટ સાંભળ્યો, પછી જમીન આપમેળે ફાટી ગઈ... પછી ધુમાડો અને આગ જમીનમાંથી બહાર આવવા લાગ્યાં." અન્ય એક રહેવાસી, મેરી સ્વેઇને કહ્યું હતું કે તેઓ પોતાના પતિ પાસે દોડી ગયાં અને બૂમ પાડી, "જલદી ઊઠો, ફ્રેડ, ધરતી ફાટી રહી છે!"

ટાપુ પર આવેલો જ્વાળામુખી ટ્રિસ્ટન પર પ્રથમ વસાહત સ્થાપિત થઈ એ પહેલાંનાં 150 વર્ષ સુધી નિષ્ક્રિય રહ્યો હતો, પરંતુ સેવન સીઝ ઑફ એડિનબરો નામના મુખ્ય ગામથી થોડા સો મીટર દૂર જમીનમાં મોટી તિરાડો દેખાવા લાગી.

ટાપુવાસીઓ પોતાની માછીમારી માટે વપરાતી હોડીઓમાં બેસીને નજીકના નાઇટિંગેલ ટાપુ પર પહોંચ્યા ત્યાં સુધીમાં તેમનાં ઘરો લાવાના જોખમમાં ઘેરાઈ ચૂક્યાં હતાં.

બીબીસીના એક પત્રકારે જણાવ્યું હતું, "આખો ટાપુ ભૂકંપોના કારણે ધ્રૂજી રહ્યો છે, અને પૂર્વીય ખૂણો તૂટી રહ્યો છે અને વિખેરાઈ રહ્યો છે."

ટ્રિસ્ટનના 264 રહેવાસીઓને ટાપુ ખાલી કરવા માટે મજબૂર કરવામાં આવ્યા હતા. તેમને એક ડચ મુસાફરી જહાજે બચાવ્યા હતા, જે સંજોગોવશાત્ બીજા જ દિવસે ત્યાં પહોંચ્યું હતું. થોડા જ કલાકોમાં આખો સમુદાય જહાજ પર સવાર થઈ ગયો હતો, અને તેઓ પોતાની સાથે લઈ જઈ શકતા થોડાક સામાન સિવાય બધી વસ્તુઓ પાછળ છોડીને નીકળી ગયા હતા.

સ્વેઇને યાદ કરતાં કહ્યું હતું, "એક રાઇફલ, એક ઓવરકોટ અને એક દીવો."

તેમની હોડીઓ તેઓ સાથે લઈ ગયા હતા, અને અઠવાડિયાં પછી જ્યારે તેઓ ઇંગ્લૅન્ડ પહોંચ્યા, ત્યારે તેમને પોતાના બગીચામાં રાખી હતી.

તેમના માટે ઇંગ્લૅન્ડના દક્ષિણ કિનારે આવેલા બંદર શહેર સાઉથહેમ્પ્ટન નજીકના એક ઉપયોગમાં ન હોય એવા સૈન્ય હવાઈ મથકમાં રહેવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી.

બ્રિન્ટને કહ્યું હતું, "તેમના માટે ઘણી બધી બાબતો અજાણી છે. તેમણે ક્યારેય દુકાનો જોઈ નહોતી, કારણ કે ટાપુ પર પૈસાનો ઉપયોગ થતો નહોતો. હોડીઓ તેમની આજીવિકાનું સાધન હતી. તેમના માટે કોઈ ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ આવી નહોતી. અને 150 વર્ષથી તેઓ વિશ્વની પ્રગતિથી દૂર, સરળ કૃષિ આધારિત જીવન જીવી રહ્યા હતા."

જોકે, ટ્રિસ્ટન દા કુન્હાની શોધ 1506માં એક પોર્ટુગીઝ એડમિરલે કરી હતી અને તેને પોતાનું નામ આપ્યું હતું, પરંતુ તે પછીનાં વધુ 300 વર્ષ સુધી ત્યાં સમુદ્રી પક્ષીઓ અને સીલ સિવાય બીજું કંઈ સ્થાયી રીતે વસતું નહોતું.

યુનાઇટેડ કિંગડમે 1816માં આ ટાપુને પોતાના નિયંત્રણ હેઠળ લીધો હતો જેથી દક્ષિણ ઍટલાન્ટિકના સેન્ટ હેલેના ટાપુ પર કેદ રાખવામાં આવેલા નેપોલિયન બોનાપાર્ટને મુક્ત કરવાના પ્રયાસો માટે તેનો બેઝ તરીકે ઉપયોગ ન થઈ શકે.

આગલા વર્ષે, જ્યારે બ્રિટિશ સૈન્ય ટુકડીને પાછી બોલાવવામાં આવી, ત્યારે સ્કોટલૅન્ડના કૉર્પોરલ વિલિયમ ગ્લાસ ત્યાં જ રહી ગયા હતા. પોતાના પરિવાર અને થોડા અન્ય લોકો સાથે મળીને તેમણે ત્યાં પ્રથમ કાયમી સમુદાયની સ્થાપના કરી હતી.

1961 સુધીમાં, 40 ચોરસ માઇલ (100 ચોરસ કિમી)ના જ્વાળામુખીજન્ય પથરાળ ટાપુની વસ્તી વધીને 264 થઈ ગઈ હતી.

તેમાંના ઘણા લોકો એવા હતા, જેઓ ટાપુ નજીક તૂટી ગયેલાં જહાજોમાંથી બચી ગયા હતા, અને તેમના વચ્ચે માત્ર સાત જ કૌટુંબિક અટકો હતી.

અનેક પ્રસંગોએ બટાકાના પાકની નિષ્ફળતા અથવા માછીમારીની હોડીઓના નાશને કારણે ટાપુવાસીઓ ભૂખમરાના આરે પહોંચી ગયા હતા.

છતાં તેઓ ત્યાં જ રહ્યા અને બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા તેમને અન્યત્રે ખસેડવાના ઘણા પ્રયાસોનો પણ તેમણે વિરોધ કર્યો.

બ્રિટિશ જીવન સાથે અનુકૂલન

જ્યારે જ્વાળામુખીના વિસ્ફોટે ટાપુવાસીઓને ત્યાંથી જવા માટે મજબૂર કર્યા, ત્યારે તેમને ઇંગ્લૅન્ડમાં સ્થાયી થવામાં મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો.

તેમણે ક્યારેય કાર, સાઇકલ, ટેલિવિઝન સેટ અથવા આવકવેરાનું ફૉર્મ જોયું નહોતું. અને ત્યાંનું હવામાન પણ પડકારજનક હતું.

ટ્રિસ્ટાનિયન જોય રેપેટોએ 1963માં બીબીસીને કહ્યું હતું, "અહીં ગૅસ અને ધુમાડો ખૂબ વધારે છે."

પોતાના પ્રારંભિક નિવાસસ્થાન સુધીની મુસાફરી વિશે તેમણે કહ્યું હતું, "હું સતત ખાંસતો રહ્યો, એક ક્ષણ માટે પણ ન અટક્યો."

સવારે નવથી સાંજના પાંચ વાગ્યા સુધીના કામકાજના નિયમિત સમયપત્રક સાથે અનુકૂલન સાધવું પણ ખેડૂતો અને માછીમારોના આ સમુદાય માટે મુશ્કેલ સાબિત થયું.

જોયના પિતા જેરાલ્ડ, જેઓ કુદરતી ચક્રો દ્વારા નક્કી થતી વધુ વૈવિધ્યસભર જીવનશૈલીથી ટેવાયેલા હતા તેમણે કહ્યું, "અહીં, જ્યારે તમે સવારે કામ પર જાઓ છો, ત્યારે તમારી પાસે એક જ કામ હોય છે. આખું અઠવાડિયું તમને એક જ સમયે ઊઠવાનું હોય છે, એક જ જગ્યાએ જવાનું હોય છે અને દરરોજ એ જ કામ કરવાનું હોય છે."

તે જ રીતે, આર્થિક દબાણોએ પણ ટાપુવાસીઓ સામે નવી માંગણીઓ ઊભી કરી, જેમ કે સ્વેઇને સમજાવ્યું હતું. "ઇંગ્લૅન્ડમાં જીવન જીવવા માટે તમને પૈસાની જરૂર પડે છે. પરંતુ ટ્રિસ્ટનમાં અમને તેની જરૂર પડતી નથી. જો અમારી પાસે પૈસા ન હોય, તો અમે તેના વિના જ કામ ચલાવી લઈએ છીએ. તે અમને બિલકુલ પરેશાન કરતું નથી..."

"જો મારી પાસે પૈસા ન હોય, તો પણ હું બહાર જઈને મારા પોતાના બટાકા મેળવી શકું છું. હું હજુ પણ જઈને મારી પોતાની માછલી પકડી શકું છું."

તેમણે બ્રિટિશ જીવન વિશે પોતાના અભિપ્રાય વ્યક્ત કરવામાં કોઈ સંકોચ રાખ્યો નહોતો. "અમને અહીંનું હવામાન પસંદ નથી... અહીં બીમારીઓ ખૂબ વધારે છે અને અમને આ જગ્યા બિલકુલ ગમતી નથી."

ટાપુ પર માત્ર એક જ પોલીસકર્મી હતો, જે બ્રિટિશ યુનિફૉર્મ પહેરતો હતો, છતાં ટ્રિસ્ટનમાં લગભગ કોઈ ગુનાખોરી નહોતી.

ઇંગ્લૅન્ડમાં બનેલી એક ઘટનાથી સમુદાય આઘાતમાં આવી ગયો હતો, જેમાં તેમના એક સભ્ય પર બે યુવાનો દ્વારા હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો અને તેને ઈજા પહોંચાડવામાં આવી હતી. તેમણે તેની સૌથી કિંમતી વસ્તુ, એક સોનાની ઘડિયાળ, છીનવી લીધી હતી અને તેને તોડી નાખી હતી.

પરંતુ બ્રિટિશ જીવનનાં કેટલાંક પાસાં એવાં પણ હતાં જે ટ્રિસ્ટાનિયનોને પસંદ આવ્યાં હતાં, ખાસ કરીને યુવાનોને, જેમણે ઇટાલિયન સુટ્સ અને રેકૉર્ડ પ્લેયરો પ્રત્યેનો પોતાનો પ્રેમ વ્યક્ત કર્યો હતો. "કન્ટ્રી અને વેસ્ટર્ન સંગીત અમારું મનપસંદ છે, ખાસ કરીને જોની કેશ અને અર્નેસ્ટ ટબનું," એક કિશોરે કહ્યું હતું, જેને સામાજિક નૃત્યો પણ ગમતાં હતાં. "હું અહીં આવ્યો ત્યારથી ટ્વિસ્ટ અને લોકોમોશન જેવાં નૃત્યો કરું છું, અને બીજા પણ. અમે વૉલ્ટ્ઝ કેવી રીતે કરવી તે ભૂલી ગયા છીએ. પરંતુ મને ટ્વિસ્ટ કરવું ગમે છે."

તે છતાં, મોટા ભાગના ટાપુવાસીઓ પોતાના ઘરે પાછા ફરવા આતુર હતા.

1962માં, બ્રિટિશ સરકારે ટ્રિસ્ટનની પરિસ્થિતિઓનો અભ્યાસ કરવા માટે એક સર્વેક્ષણ ટીમ મોકલી હતી.

જ્વાળામુખીમાંથી હજી પણ ધુમાડો નીકળતો હતો, છતાં ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓએ નિષ્કર્ષ આપ્યો કે તે હવે નિષ્ક્રિય હતો.

ટ્રિસ્ટનમાં વાપસી

આશ્ચર્યજનક રીતે, એડિનબરો ગામને બહુ ઓછું નુકસાન થયું હતું.

છેલ્લી ક્ષણે લાવાનો પ્રવાહ વળી ગયો હતો અને સમુદ્રમાં વહી ગયો હતો, જેને ટાપુવાસીઓ ભગવાનના એક ચમત્કારિક કાર્ય તરીકે માનતા હતા.

ઘાસથી ઢંકાયેલી કેટલીક છતો બળી ગઈ હતી, પરંતુ મોટાભાગનાં મકાનો અખંડિત રહ્યાં હતાં.

જોકે, તેમની ગેરહાજરી દરમિયાન પસાર થતા નાવિકોએ ઘરોમાં ઘૂસીને તોડફોડ કરી હતી અને કેટલાંક પશુઓની ચોરી કરી હતી.

તેમ છતાં, ઘણાં પ્રાણીઓ જીવિત હતાં, અને મરઘાંઓની સંખ્યા તો વધી પણ ગઈ હતી. જોકે કૂતરાઓ જંગલી બની ગયાં હતાં અને તેમણે ઘેટાંને મારી નાખ્યાં હતાં, ગાયો ટાપુના લીલાછમ ઘાસ પર સારી રીતે ચરીને સ્વસ્થ રહી હતી, અને નવા વાછરડાં પણ જન્મ્યાં હતાં. લાવાએ દરિયાકિનારાઓને ઢાંકી દીધા હતા, પરંતુ ટાપુ પર પાછા ફરવું શક્ય હતું.

બ્રિટિશ સત્તાવાળાઓએ ટાપુવાસીઓના આરએએફ કૅમ્પના સમુદાય હોલમાં ગુપ્ત મતદાન યોજ્યું હતું.

21 વર્ષથી વધુ ઉંમરના તમામ ટ્રિસ્ટાનિયનોએ મતદાન કર્યું હતું, અને પરિણામે લગભગ સર્વસંમતિથી પરત જવાના પક્ષમાં મતદાન થયું હતું, જેમાં 148 મત સમર્થનમાં અને પાંચ મત વિરોધમાં હતા.

આગામી વર્ષની બટાકાની ખેતી માટે બીજ વાવવા એક આગોતરી ટીમ પાછી ગયા પછી, મોટાભાગના ટાપુવાસીઓ નવેમ્બર 1963માં ટ્રિસ્ટન દા કુન્હા પહોંચ્યા હતા.

પરત ફર્યા બાદ ટાપુ પર તેઓ કઈ બાબતની સૌથી વધુ રાહ જોઈ રહ્યા હતા તે અંગે પૂછવામાં આવતા, સ્વેઇને બીબીસીને કહ્યું હતું: "એક સ્વતંત્ર જીવન. અમે ત્યાં પૈસા વિના અમારી પોતાની માછલી પકડી શકીએ છીએ અને અમારી પોતાની દરેક વસ્તુ મેળવી શકીએ છીએ."

એલેઇન રેપેટો, જેમનો જન્મ ટાપુ પર થયો હતો પરંતુ જેમણે 1984માં ત્યાંથી જવાનું પસંદ કર્યું હતું, તેમણે 1998માં બીબીસીને જણાવ્યું હતું કે આ સ્થળનું આકર્ષણ એટલું મજબૂત કેમ હતું. "અમે ખૂબ સ્વતંત્ર છીએ અને જીવતા રહેવા માટે કુદરતી પરિસ્થિતિઓ સામે સંઘર્ષ કરવાની આદત ધરાવીએ છીએ... અમારે એકબીજા પર એવી રીતે નિર્ભર રહેવું પડે છે જે તમે બહુ ઓછી અન્ય જગ્યાઓ પર જોશો."

તેમણે 1961ની ઘટનાઓના પ્રભાવનું વર્ણન કરતાં કહ્યું હતું: "આજે પણ જ્વાળામુખી એ ઘટનાઓની ધૂમ્રપાન કરતી યાદ તરીકે ઊભો છે, જેણે આપણા પોતાના વિશેના દૃષ્ટિકોણને અને બહારની દુનિયા સાથેના આપણા સંપર્કને આકાર આપ્યો હતો."

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન