महिलांमध्ये पित्ताशयाचे खडे होण्याचे मुख्य कारण काय? वाचा लक्षणे, उपचार आणि 14 महत्त्वाच्या गोष्टी

"अचानक माझ्या पोटाच्या उजव्या बाजूला खूप दुखू लागले. गॅस झाला असेल असं समजून मी औषध घेतले. पण तरीही वेदना थांबल्या नाहीत. जेव्हा डॉक्टरांकडे जाऊन तपासणी केली तेव्हा पित्ताशयात खडे झाल्याचे समोर आले."

असे अनुभव बऱ्याच जणांच्या तोंडून ऐकायला मिळतात.

आजकाल जगभरात पित्ताशयात खडे होणे ही पचनसंस्थेशी (गॅस्ट्रोइंटेस्टाइनल) संबंधित अतिशय सामान्य समस्या बनली आहे.

अनेक लोकांना वर्षानुवर्षे या त्रासाची काहीच लक्षणं जाणवत नाहीत. पण काही रुग्णांना मात्र असह्य वेदना, इन्फेक्शन, काविळ किंवा स्वादुपिंडाला सूज येणं यांसारखा गंभीर त्रास होऊ शकतो.

वेळेवर निदान होऊन योग्य उपचार केले तर या समस्येतून पूर्णपणे बरे होणे शक्य आहे.

1. पित्ताशय म्हणजे काय?

पित्ताशय हा आपल्या लिव्हरच्या (यकृताच्या) अगदी खाली असलेला पिशवीसारखा भाग आहे. याची लांबी 7 ते 10 सेमी एवढी असते.

लिव्हर रोज जे पित्त तयार करते ते तात्पुरत्या स्वरूपात साठवून ठेवणे हे पित्ताशयाचे मुख्य काम आहे.

आपण जास्त तेलकट किंवा तुपकट खाल्ल्यावर हे पित्त लहान आतड्यात सोडले जाते आणि अन्न सहज पचवायला मदत करते.

2. पित्ताशयात खडे कसे तयार होतात?

पित्तामध्ये प्रामुख्याने तीन महत्त्वाचे घटक असतात:

जेव्हा या तीन घटकांमधील समतोल बिघडतो तेव्हा बारीक कण किंवा क्रिस्टल्स जमा व्हायला सुरुवात होते. हळूहळू हेच कण मोठे होऊन खडे बनतात.

खडे तयार होण्याची मुख्य कारणे:

3. पित्ताशयातील खड्यांचे किती प्रकार असतात?

4. कोणाला अधिक धोका असतो?

डॉक्टरांच्या मते '5 F' च्या नियमाने हे सहज लक्षात ठेवता येते:

यातील बरेचसे धोके भारतीय रुग्णांच्या बाबतीतही तितकेच लागू पडतात.

5. इतर कोणती कारणे किंवा धोके असू शकतात?

भारतात पित्ताशयात खडे होण्याची समस्या दिवसेंदिवस वाढत चालली आहे. एकूण लोकसंख्येपैकी 5 ते 15% लोकांना त्यांच्या आयुष्यात कधी ना कधी या समस्येला सामोरे जावे लागते.

पुरुषांच्या तुलनेत महिलांमध्ये हा त्रास 2 ते 3 पटीने जास्त प्रमाणात आढळतो आणि 40 वर्षांनंतर याचा धोका आणखी वाढतो.

वजन वाढणे, व्यायाम न करणे आणि खूप जास्त फास्ट फूड खाणे यामुळे आजकाल तरुणांमध्येही ही समस्या मोठ्या प्रमाणावर दिसून येत आहे.

6. पित्ताशयात खडे झाल्यावर कोणती लक्षणे दिसतात?

बऱ्याच लोकांना याची काहीच लक्षणे जाणवत नाहीत. इतर कोणत्याही कारणासाठी सोनोग्राफी (अल्ट्रासाऊंड) करताना हे खडे अचानक सापडतात.

ही लक्षणे कधी जाणवू शकतात?

गंभीर धोक्याची लक्षणे:

7. पित्ताशयातील खडे ओळखण्यासाठी कोणत्या चाचण्या करतात?

8. यावर सध्या कोणते उपचार उपलब्ध आहेत?

लक्षणे नसतील तर किडनी स्टोन असलेल्या बहुतांश रुग्णांना उपचारांची अजिबात गरज पडत नाही.

डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार लक्ष ठेवणे पुरेसे असते.

पण त्रास सतत होत असेल आणि पोटात पुन्हा पुन्हा दुखत असेल तर ऑपरेशन करणे हाच सर्वात चांगला पर्याय ठरतो.

लॅपरोस्कोपीद्वारे पित्ताशय काढणे: आजकाल जगभरात पित्ताशय काढण्यासाठी याच पद्धतीचा वापर केला जातो. याला 'लॅपरोस्कोपिक कोलेसिस्टेक्टॉमी' म्हणतात.

लॅपरोस्कोपिक पित्ताशय शस्त्रक्रियेचे फायदे:

तातडीने ऑपरेशन कधी करावे लागते?

औषधांद्वारे खडे विरघळतात का?

काही विशिष्ट प्रसंगी औषधे दिली जातात. पण या औषधांचा उपयोग सर्वांनाच होतो असे नाही. लहान आकाराचे कोलेस्ट्रॉलचे खडे असतील तर औषधांचा फायदा होऊ शकतो.

या उपचारांना काही महिने किंवा वर्षेसुद्धा लागू शकतात. तरीही खडे परत होण्याची भीती राहतेच. त्यामुळे ऑपरेशन करणे हाच यावरचा कायमस्वरूपी उपाय मानला जातो.

10. पित्ताशय काढल्याने काही धोका होतो का?

11. उपचाराला उशीर झाल्यास काय होऊ शकते?

12. प्रतिबंध किंवा आजार टाळणे शक्य आहे का?

13. लोकांमधील गैरसमज आणि त्याचे खरे सत्य:

गैरसमज: पोटात खडे झाले की ऑपरेशन करावेच लागते.

सत्य: कोणतीही लक्षणे नसलेल्या बहुतांश लोकांना शस्त्रक्रियेची गरज नसते.

गैरसमज: आयुर्वेदिक किंवा घरगुती उपायांनी खडे पूर्णपणे विरघळतात.

सत्य: या गोष्टीला कोणताही वैद्यकीय पुरावा नाही. स्वतःहून कसलेही उपचार करणे धोकादायक ठरू शकते.

गैरसमज: पित्ताशय काढले तर आयुष्यभर पचनाचा त्रास होत राहील.

खरे सत्य: बहुतेक लोक यानंतर अगदी नेहमीसारखे सामान्य आयुष्य जगू शकतात.

14. डॉक्टरांकडे कधी जावे?

खालीलपैकी कोणतीही लक्षणे आढळल्यास तुम्ही न घाबरता किंवा अजिबात उशीर न करता तात्काळ हॉस्पिटलमध्ये गेले पाहिजे

आजच्या काळात पित्ताशयात खडे होणे ही एक सामान्य समस्या असली तरी त्याकडे दुर्लक्ष करता कामा नये. बहुतांश लोकांमध्ये याची कोणतीही लक्षणे दिसून येत नसली तरी काही रुग्णांमध्ये यामुळे तीव्र वेदना, इन्फेक्शन, काविळ आणि स्वादुपिंडाला सूज यांसारख्या गंभीर समस्या निर्माण होऊ शकतात.

निरोगी जीवनशैली, संतुलित आहार, वजन नियंत्रणात ठेवणे आणि रोज नियमित व्यायाम केल्यास हा त्रास होण्याचा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी केला जाऊ शकतो.

पोटाच्या वरच्या उजव्या बाजूला सतत दुखत असेल तर घरगुती उपाय करत बसण्यापेक्षा डॉक्टरांना दाखवून सोनोग्राफी करून घेतलेली केव्हाही चांगली. आधुनिक लॅपरोस्कोपी ऑपरेशनमुळे या समस्येवर सुरक्षित, प्रभावी आणि कायमस्वरूपी उपचार उपलब्ध आहेत.

योग्य वेळी निदान, योग्य उपचार आणि निरोगी जीवनशैली हीच पित्ताशयातील खड्यांपासून बचाव करण्याचे मुख्य मार्ग आहेत.

(टीप: हा लेख एका डॉक्टरांनी लिहिला आहे. वैद्यकीय उपचार आणि आजारांबद्दल माहिती देणे हाच यामागील हेतू आहे. आरोग्याबाबत कोणताही निर्णय घेण्याआधी डॉक्टरांचा सल्ला नक्की घ्या.)

(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.)