جنگ آمریکا و ایران چگونه ممکن است پایان یابد؟ دیدگاه سه کارشناس

چشم‌انداز دستیابی به توافقی قریب‌الوقوع برای پایان دادن به درگیری میان آمریکا و ایران بار دیگر دور از دسترس به نظر می‌رسد؛ چون دو طرف همچنان حملات متقابل انجام می‌دهند و مواضع سرسختانه‌ای را علیه یکدیگر مطرح می‌کنند.

این حملات تنها چند روز پس از آن رخ داد که آمریکا از آغاز مرحله‌ای تازه در سیاست خود علیه ایران خبر داد؛ مرحله‌ای که بر اعمال یک محاصره اقتصادی گسترده علیه ایران و کشورهایی که با آن دادوستد دارند، استوار است.

هدف آمریکا این بود که ایران را به پای میز مذاکره بکشاند و حملاتش به کشتی‌رانی در تنگه هرمز را متوقف کند. این آبراه راهبردی که یکی از مهم‌ترین مسیرهای تجارت دریایی جهان به شمار می‌رود، از زمان آغاز درگیری میان آمریکا و اسرائیل با ایران در ماه فوریه، عملاً از چرخه عادی کشتیرانی خارج شده است.

یادداشت تفاهمی که دو طرف در ماه ژوئن امضا کردند و قرار بود منجر به آتش‌بس دائمی و توافق ظرف شصت روز شود، منقضی شده است.

با ورود درگیری میان آمریکا و ایران به هفتمین ماه خود، از سه کارشناس خواستیم دیدگاهشان را درباره مسیر احتمالی این بحران و چگونگی تحولات پیش‌ رو بیان کنند.

آمریکا امیدوار است فشارهای نظامی و اقتصادی، قدرت چانه‌زنی ایران در مذاکرات را تضعیف کند

مشکل این است که هنوز به‌طور دقیق مشخص نیست آمریکا در قبال ایران چه اهداف راهبردی‌ را دنبال می‌کند. کاخ سفید مدام در حال ارزیابی دوباره این موضوع است که از منظر سیاسی، چه وضعیتی را می‌تواند بپذیرد و با آن کنار بیاید.

این تصور وجود داشت که ابزار نظامی به‌تنهایی برای رسیدن به یک پیروزی سریع کافی باشد، اما این رویکرد به نتایج مورد نظر نینجامیده است.

اکنون می‌بینیم که آمریکا می‌کوشد از اهرم‌های مختلف نظامی و اقتصادی استفاده کند.

در حال‌ حاضر، به نظر می‌رسد دولت آمریکا به نوعی حفظ وضع موجود رضایت داده است. به گمان من، مقام‌های آمریکایی از ادامه محاصره و انجام حملات دوره‌ای به توانایی ایران برای مختل کردن مسیر کشتیرانی در تنگه هرمز رضایت دارند.

مقام‌های آمریکایی امیدوارند تحریم‌های جدید برای واداشتن حکومت ایران به حضور در مذاکرات از موضعی ضعیف‌تر کافی باشند.

به نظر می‌رسد نیروهای آمریکایی در روزهای اخیر توانسته‌اند عبور محدود اما کافی کشتی‌ها از تنگه هرمز را ممکن کنند تا از جهش قیمت نفت یا فروپاشی اقتصاد جهانی جلوگیری شود. با این‌ حال، اهداف آمریکا در زمان آغاز جنگ به این موارد محدود نبود.

برداشت من این است که ایران احتمالا برای دستیابی به توافق، امتیاز زیادی مطالبه خواهد کرد، امتیازی که پذیرش آن به احتمال زیاد از نظر سیاسی برای دولت ترامپ ممکن نخواهد بود.

ایران منتظر امتیازهای آمریکا خواهد ماند

فکر نمی‌کنم حملات اخیر محاسبات ایران درباره جنگ را به‌شکل چشمگیری تغییر دهند.

به نظر من، تهران خود را برای افزایش فشار بر اقتصاد و ادامه حملات پراکنده‌ای آماده می‌کند که در چند ماه گذشته شاهد آن‌ها بوده‌ایم. ایران قصد خواهد داشت به این حملات به‌شکلی متناسب پاسخ دهد تا مانع از گسترش مهارنشدنی درگیری شود.

از نظر اقتصادی، این فشارها احتمالا به اقتصاد ایران آسیب خواهند زد. اقتصاد ایران پیش‌تر تحت تاثیر جنگ قرار گرفته و از قبل نیز مشکلات ساختاری بنیادینی داشته است، موضوعی که اعتراض‌های اخیر در ایران نیز آن را نشان دادند.

اما احساس نمی‌کنم طرف ایرانی به این نتیجه رسیده باشد که فشار اقتصادی به این زودی‌ها محاسباتش، از جمله درباره مذاکرات، را تغییر خواهد داد.

این به معنای آن نیست که ایران در پی راهی برای خروج از بحران نیست اما آنچه اکنون می‌بینیم، این است که تهران منتظر بازگشت آمریکا به تفاهم‌نامه یا دست‌کم ارائه نوعی امتیاز از سوی واشنگتن است.

ایران نمی‌خواهد در برابر فشار آمریکا تسلیم شود یا در واکنش به تحریم‌ها و حملات بیشتر، رویکرد خود را تغییر دهد.

«آمریکا می‌داند چه باید بکند؛ باید به توافق آتش‌بس بازگردد»

اوج‌گیری اخیر درگیری‌های نظامی، ایران را به تسلیم وادار نخواهد کرد؛ این صرفاً تازه‌ترین پیچ‌وخم این بحران است. فشار اقتصادی نیز بعید است به نتیجه برسد، چون چین، روسیه و بسیاری دیگر از کشورهایی که با ایران روابط تجاری دارند، از تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا حمایت نخواهند کرد.

ایران می‌تواند به ایجاد اختلال در تنگه هرمز ادامه دهد. درواقع، دستش را روی شریان حیاتی اقتصاد جهان گذاشته است.

راهبرد خروج کاخ سفید چیست؟

آمریکا پیشاپیش آن را پیدا کرده است. اگر ترامپ بتواند با جدیت و به‌طور مستمر برای دستیابی به توافقی که در یادداشت تفاهم ماه ژوئن ترسیم شده بود تلاش کند، همان می‌تواند راه خروج از این بحران باشد.

چنین توافقی نه‌تنها می‌تواند نوعی پیروزی برای آمریکا به شمار برود، چون موضع تندروها در جمهوری اسلامی را تضعیف می‌کند، بلکه به دیگران نیز اطمینان می‌دهد که ایران در مسیر دستیابی به سلاح هسته‌ای نخواهد رفت.

در یادداشت تفاهم ماه ژوئن یک عامل تعیین‌کننده وجود دارد: لغو کامل تحریم‌های آمریکا علیه ایران.

لغو این تحریم‌ها در بلندمدت می‌تواند به تضعیف سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، که یکی از قدرتمندترین نهادهای ایران است، منجر شود. گسترش تعاملات اقتصادی میان ایران و جهان خارج، به شکلی متفاوت از گذشته، به‌تدریج زمینه‌ساز تغییرات سیاسی و اجتماعی عمیق‌تری خواهد شد. در نتیجه، ممکن است نظام جمهوری اسلامی همچنان پابرجا بماند، اما ماهیت و ویژگی‌های آن با امروز تفاوت قابل‌توجهی داشته باشد.

البته دستیابی به چنین هدفی آسان نخواهد بود، چون سپاه پاسداران نفوذ گسترده‌ای در اقتصاد ایران دارد. با این حال، اگر زمان کافی در اختیار آن قرار گیرد و آمریکا و شرکایش صبر و شکیبایی راهبردی به خرج دهند، این رویکرد می‌تواند موفق باشد؛ چیزی که متاسفانه در شرایط کنونی بسیار کمیاب است.

فعلا به گمان من، این وضعیت آشفته و بی‌نتیجه که به زیان همه است، ادامه خواهد یافت.