شما در حال مشاهده نسخه متنی وبسایت بیبیسی هستید که از داده کمتری استفاده میکند. نسخه اصلی وبسایت را که شامل تمام تصاویر و ویدیوهاست، مشاهده کنید.
بازگشت به وبسایت یا نسخه اصلی
اطلاعات بیشتر درباره نسخه لایت که برای مصرف کمتر حجم دادههاست
نتانیاهو در جبلالشیخ؛ چرا این کوه راهبردی برای اسرائیل اهمیت دارد؟
- نویسنده, سوزانا قسوس و وائل جمال
- شغل, بیبیسی عربی
- منتشر شده در
- زمان مطالعه: ۷ دقیقه
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، شامگاه چهارشنبه در بازدید از نیروهای اسرائیلی مستقر در جبلالشیخ گفت اسرائیل «بسیار به سرنگونی رژیم» در ایران نزدیک شده است و افزود که در این صورت «تمام این محور از هم خواهد پاشید».
نیروهای اسرائیلی پس از سقوط حکومت بشار اسد وارد جنوب سوریه شدند و از آن زمان صدها حمله هوایی به مواضع نظامی سوریه انجام دادهاند.
اسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل، نیز مستقیما احمد الشرع، رئیسجمهور سوریه، را مخاطب قرار داد و در پیامی به رهبری سوریه در دمشق تاکید کرد که نیروهای اسرائیلی در منطقه حائل باقی خواهند ماند و از آن عقبنشینی نخواهند کرد.
وزارت خارجه سوریه سفر نتانیاهو را محکوم کرد و ورود او به خاک سوریه را «غیرقانونی»، «تحریکآمیز» و نقض حاکمیت و تمامیت ارضی سوریه دانست.
درباره جبلالشیخ چه میدانیم؟
جبلالشیخ، یا حرمون، کوهی راهبردی در مرز سوریه و لبنان است که بر بخشهای گستردهای از جنوب سوریه، لبنان و شمال اسرائیل اشراف دارد.
این رشتهکوه از بانیاس در سوریه و دشت حوله در جنوبغربی تا وادی القرن در شمالشرقی امتداد دارد و بخش مهمی از رشتهکوه لبنان شرقی را تشکیل میدهد؛ رشتهکوهی که در امتداد مرزهای لبنان و سوریه کشیده شده است.
در شرق و جنوب این کوه، وادیالعجم، اقلیم بلان، روستاهای غرب دمشق و جولان اشغالی قرار دارند. بخش جنوبی دشت بقاع و وادیالتیم در لبنان نیز در شمال و غرب آن واقع شدهاند.
جبلالشیخ چهار قله دارد. بلندترین آنها ۲۸۱۴ متر ارتفاع دارد. قله دوم در غرب، ۲۲۹۴ متر، قله سوم در جنوب، ۲۲۳۶ متر و قله چهارم در شرق، ۲۱۴۵ متر ارتفاع دارند.
نام «جبلالشیخ» به قله برف پوش آن اشاره دارد که مانند سر سپید موی یک پیرمرد است. تاریخنگاران عرب آن را «کوه برف» نیز نامیدهاند. نام دیگر جبل الشیخ، «کوه حرمون» است.
جبلالشیخ مشهورترین کوه سرزمین شام به شمار میرود. این کوه میان سوریه و لبنان قرار دارد، بر بخشهایی از اسرائیل مشرف است و از اردن نیز قابل مشاهده است. نام «حرمون» ریشه کنعانی دارد و در زبان عربی به معنای «حرم» یا «مقدس» دانسته میشود.
«چشم ملت»
این کوه در اسرائیل «چشم ملت» نیز نامیده میشود، چون ارتفاع آن، این منطقه را به نقطهای حیاتی و راهبردی برای استقرار سامانه اصلی هشدار زودهنگام اسرائیل در ارتفاع ۲۲۸۰ متری تبدیل کرده است.
اسرائیل کاتس، وزیر خارجه اسرائیل، در جریان سفر پیشین گفته بود که به ارتش دستور داده است برای حضور در قله جبلالشیخ در سراسر فصل زمستان آماده شود. او افزود که با توجه به تحولات جاری در سوریه، حفظ کنترل ارتش اسرائیل بر قله جبلالشیخ از اهمیت امنیتی بسیار بالایی برخوردار است.
علاء الاصفری، کارشناس مسائل راهبردی، به بیبیسی میگوید جبلالشیخ بلندترین نقطه سوریه به شمار میرود و از آنجا که بر بخشهای گستردهای از لبنان، سوریه و اسرائیل مشرف است، موقعیت راهبردی مهمی برای نظارت بر مناطق پیرامون دارد.
او میافزاید که اسرائیل برای ایجاد «منطقهای امن» برای خود، تا قنیطره و مناطق پیرامون دمشق، این محل را به تصرف درآورده است.
علاء الاصفری میگوید: «کنترل این منطقه به دست اسرائیل به این معناست که بر همه مواضع اشراف خواهد داشت و میتواند تجهیزات نظارتی پیشرفته، از رادار تا دوربین، نصب کند تا منطقه را بهطور دائمی زیر نظر بگیرد.»
منطقه جبلالشیخ همچنین «کمربند دفاعی جنوبی» سوریه به شمار میرود و از اهمیت امنیتی ویژهای برخوردار است. این اهمیت پس از آن بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت که اسرائیل کاتس دستور داد نیروهای ارتش اسرائیل در طول زمستان در این منطقه باقی بمانند. برخی تحلیلگران نیز بر این باورند که اسرائیل ممکن است در آینده در پی الحاق این منطقه به قلمرو خود باشد.
به باور علاء الاصفری، به نظر میرسد مخالفان مسلح سوریه در حال حاضر از رویارویی با همسایگان خود پرهیز میکنند. اما او معتقد است که پس از تسلط اسرائیل، ممکن است مفهوم امنیت ملی سوریه از میان برود، قلمرو اسرائیل گسترش یابد و طرح نخستوزیر اسرائیل برای «خاورمیانهای جدید» از طریق تجزیه سوریه محقق شود.
به گفته این کارشناس، کوه بر مواضعی با اهمیت نظامی بسیار بالا مشرف است، مواضعی که مهمترین ویژگیشان اشراف بر سراسر جغرافیای سوریه، بخشهای گستردهای از لبنان و شهر ساحلی بانیاس است. او این کوه را نقطهای راهبردی برای مرزهای مشترک سوریه، لبنان و اسرائیل میداند.
علاء الاصفری میافزاید: «اسرائیل بر مثلث مرزی اشراف کامل خواهد داشت و این بر امنیت منطقه اثر خواهد گذاشت.» او همچنین معتقد است که «اشغال پایدار این منطقه، ثبات سوریه و دولت جدید را متزلزل خواهد کرد».
این کوه بر دمشق، بادیه شام، جولان و دشتهای حوران در سوریه، همچنین کوههای الخلیل، دریاچه طبریه، دشت حوله و بخشی از استان اربد در اردن اشراف دارد. جنوب لبنان، رشتهکوه لبنان غربی و دشت بقاع نیز در چشمانداز آن قرار دارند.
کوه حدود ۳۹ کیلومتر با دمشق، پایتخت سوریه، فاصله دارد. قرار گرفتن آن در وضعیتی که بر اساس حقوق بینالملل اشغال محسوب میشود، دمشق را در معرض حملات اسرائیل قرار میدهد.
منابع طبیعی
جبلالشیخ یکی از مهمترین پدیدههای جغرافیایی و غنی از منابع طبیعی در منطقه به شمار میرود.ارتفاع زیاد این کوه باعث شده نقشی مهم در شکلگیری بارشها و تامین منابع آبی منطقه داشته باشد.
الیاس سلامه، استاد علوم آب، میگوید منطقهای که جبلالشیخ در آن قرار دارد، از مرتفعترین مناطق طبیعی سوریه به شمار میرود و سالانه مقادیر زیادی باران و برف بر این کوه و نواحی پیرامون آن میبارد. این کوه همچنین در تغذیه منابع آب زیرزمینی و چشمههای اطراف، از جمله رودهای حاصبانی و بانیاس، نقشی مهم ایفا میکند.
الیاس سلامه میگوید هر طرفی که این منطقه را در اختیار داشته باشد، میتواند منابع آب سطحی و زیرزمینی را کنترل کند.
با این حال، او میافزاید که بر اساس اظهارات رسمی، کنترل اسرائیل موقتی و با اهداف نظامی خواهد بود، نه برای تسلط بر منابع آب بیشتر.
به گفته الیاس سلامه، پژوهشگر حوزه آب، آب حاصل از ذوب برفهای قلههای پوشیده از برف جبلالشیخ از طریق شکافها و مجاری سنگی به پایین سرازیر میشود و چشمههای دامنه کوه را تغذیه میکند.
در نتیجه، رودخانههایی شکل میگیرند که در نهایت به رود اردن میریزند؛ از جمله رود حاصبانی که از جنوب لبنان سرچشمه میگیرد، رود بانیاس که از جبلالشیخ در جولان سوریه سرچشمه دارد و رود دان که از تل دان در نزدیکی مرز اسرائیل و لبنان سرچشمه میگیرد.
جبلالشیخ همچنین دارای آبوهوایی کوهستانی و فصلی است و بارش برف در فصل بهار نیز در آن ادامه دارد؛ بهگونهای که قلههای آن در بیشتر روزهای سال پوشیده از برف هستند.
پوشش گیاهی این منطقه نیز در نواحی پایینتر از خط برف بسیار غنی و حاصلخیز است و تاکستانها، درختان کاج، بلوط و صنوبر در آن فراواناند.
پیشینه تاریخی
انس القصاص، کارشناس امور بینالمللی و راهبردی، میگوید این قله مرتفع توان نیروی مسلط بر آن را برای نظارت، رصد، رهگیری و ایجاد اختلال تا بیش از ۳۰۰ کیلومتر در همه جهتها افزایش میدهد. به گفته او، این امر تهدیدی برای کشورهای پیرامون در تمامی جهتها، یعنی سوریه، لبنان، اسرائیل و اردن است.
به گفته این کارشناس، نیروهای اسرائیلی در جنگ ژوئن ۱۹۶۷ قله جبلالشیخ را اشغال کردند و واحد هشدار زودهنگامی برای شناسایی و رهگیری فعالیتهای الکترونیکی و مخابراتی، بهویژه ارتباطات ورودی و خروجی دمشق، در آن مستقر کردند.
اما به گفته او، با وقوع جنگ اکتبر ۱۹۷۳، نیروهای سوری بار دیگر کنترل این منطقه را به دست گرفتند و شوروی نیز سامانههای هشدار زودهنگام مستقر در قله جبلالشیخ را برچید و به مسکو منتقل کرد.
با این حال، نیروهای اسرائیلی در آنچه به «جنگ دوم جبلالشیخ» معروف شد، دوباره کنترل قله این کوه را به دست آوردند؛ وضعیتی که تا زمان واگذاری آن بر اساس توافقنامه جداسازی نیروهای سوریه و اسرائیل در ماه مه ۱۹۷۴ ادامه داشت.
بر اساس این توافق، طرف سوری بر اراضی منطقه «الف» کنترل دارد؛ منطقهای که از قله جبلالشیخ در شمال تا رقاد در مرز سوریه و اردن در جنوب امتداد مییابد. مناطق «ب» و «ج» نیز محل استقرار نیروهای ناظر سازمان ملل بر جداسازی نیروها و نیروهای اسرائیلی را مشخص میکنند. وضعیت ویژه مزارع مرزی شبعا نیز در این چارچوب تعیین شده است.
به گفته این کارشناس، این توافقنامه در طول سالهای گذشته بارها نقض شده است؛ از جمله از طریق افزایش سطح تسلیحات نظامی یا پیشروی صدها متر فراتر از محدودههایی که در توافقنامه تعیین شده بود.
انس القصاص، که عضو کمیته امور ژئوپلیتیک انجمن بینالمللی علوم سیاسی است، میگوید این بار وضعیت متفاوت است.
او میافزاید که با سقوط حکومت اسد، نیروهای اسرائیلی این توافق را نقض کردند و نه تنها تمامی اراضی منطقه «الف» را به تصرف درآوردند، بلکه از آن فراتر رفتند و به مناطق روستایی جنوب دمشق رسیدند.
او میافزاید که اسرائیل همچنین تجهیزات ارتش سوریه را در مناطق حائل هدف حملات خود قرار داد؛ بهگونهای که این مناطق عملا کارکرد و موجودیت پیشین خود را از دست دادند. به گفته او، وضعیت میدانی بار دیگر به شرایط ۲۱ اکتبر ۱۹۷۳ بازگشته، و حتی شاید بدتر از آن شده باشد؛ زیرا این بار هیچ ارتش رقیبی در برابر اسرائیل وجود ندارد.
