Maxaa ka jira in Iran weerartay nidaamka biyaha ee todobo gobolka oo Maraykanka ah?
Xigashada Sawirka, Getty Images
Dad badan ayaa la yaabay toddobaadkii hore markii gobolka Minnesota ee dalka Mareykanka uu shaaciyay in in ka badan 30 nidaam oo biyaha qaybiya ay wajahayaan "weerar dhanka internetka ah oo si nidaamsan loo qaaday".
Maalmo ka dib, hay'adda FBI-da ayaa ka digtay in weerarro dhanka internetka ah laga soo sheegay toddobo gobol, iyadoo qaar ka mid ah weerarradaas ay "si weyn u saameeyeen hawlaha la xiriira qaybinta biyaha".
Sida ay sheegeen warbaahinta Mareykanka, Hay'adda Amniga Internetka iyo Kaabayaasha Mareykanka (CISA) ayaa la sheegayaa inay baarayaan suurtagalnimada in Iran ay ku lug lahayd weerarrada ka dhacay Minnesota. CISA weli kama aysan hadlin arrintan.
Inkastoo Madaxweynaha Mareykanka Donald Trump uusan si toos ah u eedeyn Iran, haddana khubarada dhanka internetka ayaa u sheegay BBC-da inay aad u suurtagal tahay in weerarkaas ay soo abaabushay Tehran.
Intaan ayaan ognahay.
Ma jirtaa faro-gelin Iiraan ka timid?
Morgan Wright, oo ah khabiir hore uga soo shaqeeyay la-talin dhanka la-dagaallanka argagixisada oo ka tirsanaa Waaxda Arrimaha Dibadda ee Mareykanka, ayaa u sheegay BBC-da in weerarrada noocan ah badanaa loo aanneeyo Kuuriyada Waqooyi ama Iiraan.
"Yaa se hadda is haynaa? Dabcan, waa Iiraan. Sidaa darteed, waxay safka hore kaga jiraan waddamada leh awoodda iyo rabitaanka labadaba ee ay ku fulin karaan fal noocan oo kale ah," ayuu yiri.
Sida ay sheegtay CBS News, oo xulufo la ah BBC-da, sirdoonka Mareykanka ayaa sidoo kale baaraya in kooxaha jabsada kombuyuutarrada (hackers-ka) ay iska dhigeen dad u dhashay Iiraan si ay u sii kordhiyaan xiisadda u dhaxaysa Mareykanka iyo Iiraan.
Warbixinada qotada dheer iyo wararka BBC Somali oo toos kuugu imanaaya WhatsApp.
Halkaan kaga soo biir
Dhamaadka xayeysiinta
Jake Braun, oo hore u ahaa ku-simaha iyo ku-xigeenka agaasimaha amniga qaranka ee Aqalka Cad, ayaa BBC-da u sheegay in maamulka Trump uu ku jiro dagaal u gaar ah oo ku saabsan macluumaadka, sidaas darteedna ay dhici karto inaysan fududayn in la aqbalo in Iiraan ay faragelisay kaabayaasha biyaha ee Mareykanka, xitaa haddii la caddeeyay.
Shir ay yeesheen golaha wasiirada Jimcihii hore, Trump, oo ka tirsan xisbiga Jamhuuriga, ayaa mas'uuliyiinta Minnesota - oo uu ku jiro Guddoomiye Tim Walz - ku eedeeyay "karti la'aanta guud" ee keentay jabsiga nidaamka biyaha.
Walz, oo ka tirsan xisbiga Dimuqraadiga, ayaa ku jawaabay: "Trump si fiican ayuu u yaqaanaa cidda mas'uulka ka ah weerarkan, wuxuuna ogyahay in dowladaha kale ay sidoo kale saameeyeen."
Iran weli kama aysan hadlin dhacdooyinkan, laakiin Tehran ayaa si isdaba joog ah u beenisay inay ku lug lahayd weerarro kale oo internetka ah sannadihii la soo dhaafay, oo ay ku jiraan kuwa bartilmaameedsanaya nidaamyada biyaha, ololaha madaxweynaha, isbitaallada, iyo shirkad qamaar ah oo ku taal Las Vegas sannadkii 2014.
Ka dib markii sannadkii 2016 lagu eedeeyay in bangi iyo biyo-xireen la bartilmaameedsaday meel ka baxsan Magaalada New York, afhayeenka wasaaradda arrimaha dibadda ee Iiraan ayaa sheegay in Mareykanku uu xaqiijinayo eedeymaha.
Iiraan "weligeed ma aysan qorsheynin inay qaaddo tallaabooyin khatar ah oo ka dhan ah adduunka internetka mana taageerto tallaabooyinka noocaas ah," ayuu afhayeenka Hossein Jaberi Ansari ka sheegay telefishanka dawladda waqtigaas.
Tani ma waafaqsan tahay isbeddellada Iiraan?
Khubarada ayaa u sheegay BBC-da in Iran ay leedahay taariikh ku saabsan fulinta hawlaha noocan ah.
Waxay tilmaameen kooxo taageersan Iran oo fadhigoodu yahay dibadda dalka inay u badan tahay inay fuliyeen weerarka.
"Waxay adkeynaysaa in la ogaado cidda si dhab ah u mas'uulka ka ahayd, sababtoo ah haddii dhammaan weerarrada iyo kooxuhu ay ka imaanayaan gudaha Iran, aad bay u fududahay in dhacdada lala xiriiriyo Iran," ayuu yiri Wright.
Wuxuu xusay in habkan oo kale uu siinayo dambiilayaasha fursad ay ku fuliyaan falal xun isla markaana ay u adeegsadaan doodo u muuqda kuwo la aamini karo.
"Waxay sidaas u sameeyaan si ay u qariyaan raadkooda tooska ah ee dhacdada," ayuu yiri.
Baaritaan ay sameysay qaybta xaqiijinta wararka ee BBC-da (BBC Verify) ayaa lagu ogaaday in weerarro badan oo dhanka internetka ah oo Iran ay ku qaadday Mareykanka iyo Israa'iil sannadkan ay fulisay koox lagu magacaabo Handala.
Waaxda Caddaaladda ee Mareykanka ayaa kooxdan ku xiriirisay Iran, iyadoo sheegtay inay u shaqeynaysay Wasaaradda Sirdoonka iyo Amniga ee Iran (MOIS).
Horay, Agaasimaha FBI-da Kash Patel ayaa ku eedeeyay kooxda Handala inay heshay macluumaad shaqsi ah iyo iimayllo maalmihii hore.
BBC Verify ayaa ogaatay in weerarkii ugu dambeeyay ee dhanka internetka ah ee Mareykanka ka dhacay, kaas oo la sheegay inay fulisay Handala, uu dhacay bartamihii bishii Juun. Kooxda jabsata xogta ayaa sheegtay inay weerartay nidaamka biyaha ee California iyagoo ka jawaabaya weerar Mareykanku ku qaaday kaabayaasha biyaha ee Iran.
Halkan waxaa ku xusan hawlgallo kale oo jabsasho ah oo lala xiriiriyay Iran:
- 2026: Waaxda Caddaaladda ayaa ka hortagtay hawlgal jabsasho ah oo ay wadday kooxda Handala, kaas oo lagu bartilmaameedsaday shirkad ku shaqeysa tiknoolajiyadda caafimaadka. Hawlgalku wuxuu sidoo kale soo bandhigay macluumaad xasaasi ah oo ku saabsan saraakiisha dowladda Israa'iil iyo ciidamada.
- 2024: Iran ayaa lagu eedeeyay inay jabsatay ololayaasha doorashada madaxweynaha Mareykanka iyadoo ujeeddadu tahay "in la kiciyo kala qaybsanaan, la wiiqo kalsoonida nidaamka doorashada Mareykanka, iyo in si sharci-darro ah lagu helo macluumaad" ku saabsan saraakiisha si loogu caawiyo Iran.
- 2023: Nidaamyada biyaha iyo bullaacadaha ee Mareykanka ayaa waxaa jabsaday koox looga shakisan yahay inay xiriir la leeyihiin Ciidanka Ilaalada Kacaanka Islaamiga ah ee Iran (IRGC) sannadkii 2023 iyo mar dambe oo ahayd 2024, sida ay sheegtay hay'adda CISA. Qalabka lagu xakameeyo cadaadiska biyaha ee laba magaalo oo ka tirsan Pennsylvania ayaa si ku-meel-gaar ah u shaqeyn waayay.
- 2020: Laba muwaadin oo Iiraaniyiin ah ayaa lagu soo oogay dacwad ah inay isku dayeen inay farageliyaan doorashada madaxweynaha iyagoo helay macluumaad qarsoodi ah oo ku saabsan codbixiyeyaasha Mareykanka iyo inay direen farriimo hanjabaad ah oo ay ku boorinayaan dadka inay u codeeyaan Trump.
- 2017: Koox fadhigoodu yahay Iiraan ayaa sidoo kale loo isticmaalay inay sameeyaan olole wax lagu jabsaday oo muddo dheer socday oo lagu bartilmaameedsanayo dowladaha hoose, iskuulada, iyo sidoo kale hay'adaha daryeelka caafimaadka iyo maaliyadda, inkastoo CISA ay xustay in howlaha kooxda "laga yaabo inaysan si rasmi ah u taageerin" dowladda Iiraan.
Ma saameyn kartaa qulqulka biyaha?
Khubarada ayaa u sheegay BBC-da in khatarta ugu weyn ee ka dhalan karta weerarrada dhanka internet-ka aysan ahayn saameynta tooska ah ee lagu sameynayo nidaamka biyaha laftooda, balse ay tahay hoos u dhigista kalsoonida dadweynaha ay ku qabaan badqabka biyaha ay isticmaalaan.
"Waxay weerar ku hayaan kalsoonida aan ku qabno awoodda dowladdeenna ee ku aaddan bixinta adeegyada aasaasiga ah, xilli uu dalku aad ugu kala qaybsan yahay arrinta dagaalka," ayuu yiri Braun.
Khubarada ayaa intaas ku daray inay suurtagal tahay in maalin maalmaha ka mid ah ay kooxaha jabsada nidaamyada kombuyuutarrada ee Iran ku guuleystaan inay waxyeelleeyaan nidaamyada biyaha ee dalka Mareykanka.
Falalkan dambiga ah ayaa sababi kara in la faafiyo kiimikooyin khatar ah, in biyaha la gooyo, ama in waxyeello loo geysto mashiinnada iyo qalabka, sida uu tilmaamay Wright.
Hay'adda CISA iyo Hay'adda Ilaalinta Deegaanka ee Mareykanka (EPA) ayaa si wadajir ah u sheegay in weerarrada dhanka internet-ka ay yihiin "arrin walaac weyn leh" oo haysata shirkadaha iyo hay'adaha maamula adeegga biyaha.
Mareykanka waxaa ku yaalla 152,000 nidaam oo ah kuwa biyaha la cabbo ee dadweynaha iyo in ka badan 16,000 oo xarumood oo lagu sifeeyo biyaha wasakhaysan.
