Qaabka loo aasay Ayatollah Cali Khamenei ma waafaqsan tahay Shareecada Islaamka?

Hadda waxaa suurtagal ah inaad wararka BBC Somali kala socoto WhatsApp-ka sidoo kale. Halkan guji si aad wararkayaga si toos ah ugu hesho taleefankaaga.

Fiidnimadii Khamiista ayaa lagu aasay hoggaamiyihii hore ee Iran, Ali Khamenei, magaalada Mashhad gudaha Xarunta Imam Reza, waxaana sidaas ku soo dhammaaday toddoba maalmood oo ay socdeen aaskiisa iyo xafladaha qoyska, kuwaas oo magaalada Tehran ka billowday 3‑da Luulyo.

Cali Khamenei ayaa ku dhintay 28‑kii Febraayo saacadaha ugu horreeya ee weerarradii cirka ee Mareykanka iyo Israa'iil ku qaadeen Iran, xilligaas oo la beegsaday xarun ay ku jireen oo ku dhex taallay gurigiisa iyo xafiiskiisa.

125 maalmood kadib dhimashadiisa, subaxnimadii 3‑da Luulyo, markii ugu horreysay ayaa la soo bandhigay meydkiisa iyo kuwa qoyskiisa ee la dilay, iyadoo lagu soo bandhigay "Imam Khomeini Musalla" ee Tehran. Inta lagu jiray 125‑kaas maalmood, mas'uuliyiinta Iran faahfaahin kama bixin halka iyo sida meydka hoggaamiyihii hore loo hayay.

Shan naxash oo lagu soo bandhigay Musalla, oo lagu duubay calanka Iran, ayaa ka weynaa naxashyada caadiga ah, waxaana lagu dhex riday sanduuqyo gaar ah oo muraayad ah. Marka laga soo tago arrimaha amniga, sanduuqyadan muraayadda ah waxay muujinayeen in ay suurtagal tahay in lagu rakibay nidaam qaboojiye si loo ilaaliyo jirkooda.

Ilaa iyo hadda, mas'uuliyiinta Iran faahfaahin kama bixin dhaawacyadii jir ahaaneed ee sababay dhimashada Ali Khamenei, waxayna sheegeen oo keliya in qaraxyadii ka dhacay xaruntaasi ay ahaayeen kuwo aad u xoog badan.

Dib u dhaca ku yimid ku dhawaaqista geeridiisa iyo aaskiisa ayaa sababay su'aalo badan oo lagu faafiyay baraha bulshada, kuwaas oo la xiriiray dib u dhaca aaska iyo xeerarka diimeed iyo fiqiga ee arrintan. Waxaa la rumeysan yahay in su'aalahaas ay sabab u noqdeen in mas'uuliyiinta Iran ay bixiyaan sharraxaad maalmo ka hor xafladaha aaska.

Afhayeenka guddiga qabanqaabada xafladaha aaska, Iman Attarzadeh, ayaa sheegay: "Meydadka waxaa si weyn loogu hayay si sharaf iyo taxaddar leh, iyadoo la raacayo xeerarka diimeed iyo sharci. Laguma aasin meel kale mana lagu hayn meel ku‑meelgaar ah."

Iman Attarzadeh ma uusan faahfaahin waxa uu uga jeedo "xeerarkan shareecada", hase yeeshee waxa uu xusay hab ku-meel-gaar ah oo aaska ah oo Muslimiinta qaarkood isticmaalaan, kaas oo loo yaqaan "wadiicah". Si fudud haddii loo dhigo, "wadiicah" waa marka qof uu hanti ama shay uu leeyahay ugu dhiibo qof kale si uu ugu hayo ama u ilaaliyo.

Maalmihii u dambeeyay, dood ayaa sidoo kale ka socotay baraha bulshada oo ku saabsan waxa ay shareecadu ka qabto maydka Muslimka iyo xukunnada fiqiga ee khuseeya xaaladaha noocaas ah.

Sida ay dhigeyso Shareecada Islaamka, isla marka ruuxdu ka baxdo jirka qofka, maydkiisu wuxuu helaa maamuus iyo xurmo gaar ah. Ilaa laga aasayana waxaa la raacaa habab iyo dhaqammo gaar ah oo la xiriira maydka. Dhaqammadan qaarkood waxay ka soo jeedaan axaadiista iyo hiddaha diinta, halka qaar kalena ay ka yimaadeen dhaqanka bulshada iyo dhaqanka deegaanka.

Diinta Islaamku waxay si gaar ah u ilaalisaa sharafta maydka iyo dhowrista xurmadiisa. Sidaas darteed, in maydka si degdeg ah loo aaso waxaa loo arkaa qayb ka mid ah ixtiraamka iyo karaamaynta maydka.

Cilmi-baare diimeed Xasan Farashtiyaan ayaa wareysi uu siiyay BBC Persian ku sheegay in: "Fiqiga Shiicada, maydka bani'aadamka waxaa loo tixgeliyaa inuu leeyahay xurmo la mid ah tan qof nool."

Sida uu sheegay Xasan Farashtiyaan, waxaa jira ugu yaraan saddex sababood oo aasaasi ah oo loo ixtiraamo maydka.

Sababta koowaad waa in inta badan qof kasta oo dhinta uu leeyahay qoys iyo qaraabo, waxaana dhaawacma dareenkooda haddii maydka lagu xadgudbo ama la bahdilo. Sababta labaad waa in ixtiraamka maydku uu qayb ka yahay akhlaaqda bulshada, waxaana yasidda ama bahdilidda jirka bani'aadamka ay dhaawacaysaa qiyamka guud ee bulshada. Sababta saddexaadna waa in wax kasta oo xusuus u ah qofka dhintay, oo uu ku jiro maydkiisu, ay qiimo iyo xurmo weyn ugu fadhiyaan dadka nool ee uu ka tagay.

Wuxuu intaas ku daray in fiqiga Islaamka ay ka jiraan xeerar gaar ah oo khuseeya waxyeellaynta xubnaha maydka. Sida qof nool loogu geysto dhaawac ay u leedahay cawaaqib diini iyo sharci, si la mid ah waxaa jira xeerar dejisan oo ku saabsan jaridda ama dhaawicidda xubnaha maydka.

Arrintani waxay muujinaysaa in diinta Islaamku ay ilaaliso karaamada iyo xurmada bani'aadamka xitaa geerida ka dib.

Isagoo ka hadlayay dib u dhaca ku yimid aaska Cali Khamenei, Xasan Farashtiyaan wuxuu yiri: "In maydka si degdeg ah loo aaso waxay ka mid tahay talooyinka aad loo adkeeyay ee shareecada, hase yeeshee fiqiga Shiicada kuma aha waajib sharci ah ama faral diini ah."

Wuxuu sharxayaa in inkasta oo fiqiga Shiicada uu dhiirrigeliyo in maydka si degdeg ah loo aaso, haddana taasi ma aha waajib. Mid ka mid ah sababaha arrintan loo tixgeliyo ayaa ah ilaalinta sharafta iyo karaamada qofka dhintay.

Dhanka kale, qaar ka mid ah culimada Sunniga waxay muhiimad weyn siiyaan in aaska la dedejiyo. Sida ay qabaan, haddii ay suurtagal tahay, maydka waa in la aasaa isla maalinta uu geeriyoodo.

Sida uu sheegay Xasan Farashtiyaan, talooyin badan oo ku xusan qoraallada diinta waxaa loogu talagalay inay dadka hagaan, iyadoo sidoo kale la tixgelinayo baahiyaha bulshada iyo caafimaadka guud. Waagii hore, markii aanay jirin farsamooyinka casriga ah ee lagu keydiyo maydadka sida maanta jirta, dib u dhigista aasku waxay keeni kartay dhibaatooyin caafimaad oo soo gaara dadka nool. Taas awgeed ayaa diintu u adkaysay in aaska la dedejiyo.

Xasan Farashtiyaan wuxuu sheegay in xilligan casriga ah, baaritaannada caafimaadka dembi-baarista, habraacyada maamulka, iyo diyaarinta munaasabadaha baroordiiqda ay sababaan in muddada u dhexeysa geerida iyo aasku ay inta badan ka badato hal maalin.

Markii dhowaan masuuliyiinta Iiraan ay beeniyeen wararka sheegaya in Cali Khamenei si ku-meel-gaar ah loogu aasay magaalada Qum iyadoo loo marayo habka loo yaqaan "wadiicah" (aas lagu aamino), waxaa sidoo kale soo baxay su'aalo la xiriira habkan aaska.

Sida uu sheegay Xasan Farashtiyaan, dhaqanka Shiicada waxaa ka jira hab aas oo maydka si ku-meel-gaar ah loogu aaso meel, si hadhow waqti ku habboon loogu wareejiyo goobtii ugu dambaysay ee la rabay.

Wuxuu sheegay in Iiraan, gaar ahaan xilligii boqortooyadii Qaajaar iyo bilowgii xukunkii Pahlavi, qoysas badan oo diimeed ay si ku-meel-gaar ah u aasi jireen maydadka ama lafaha ehelladooda, iyagoo qorsheynayay in mustaqbalka loo raro magaalooyinka Najaf ama Karbala. Mararka qaarkood, sannado badan ka dib ayaa hadhaagii maydka laga soo saari jiray halkii ku-meel-gaarka ahayd, dabadeedna loo wareejin jiray goobta ugu dambaysa ee lagu aasi lahaa.

Wuxuu sidoo kale tusaale u soo qaatay aqoonyahankii Iiraan ee Cali Shariicati, kaas oo markii hore si ku-meel-gaar ah loogu aasay deegaanka Saynabiyah ee Suuriya.

Sida uu sheegay, xitaa maanta waxaa dhaca xaalado maydka si ku-meel-gaar ah loogu aaso iyadoo laga leeyahay in hadhow loo raro meel kale, iyadoo la fulinayo dardaarankii qofka dhintay ama rabitaanka qoyskiisa.

Dib u dhicii u dhexeeyay geerida Cali Khamenei iyo aaskiisa ayaa dhaliyay falcelinno kala duwan.

Dagaalkii Iiraan soo wajahay iyo xaaladdii aan caadiga ahayn ee ka dhalatay ayaa arrinta aaska Hoggaamiyihii Sare ee hore ka dhigtay mid aan ku koobnayn oo keliya dhinacyada diinta iyo bulshada, balse sidoo kale la xiriirtay arrimo siyaasadeed, amni iyo dacaayadeed.

Tusaalaha ugu muuqda ee arrintan waa aaskii Xoghayihii Guud ee hore ee Xisbullah, Xasan Nasrallah.

Xasan Nasrallah waxaa la dilay 27 Sebtembar 2024, halka salaaddii janaasadiisa la tukaday ku dhowaad shan bilood ka dib, 23 Febraayo 2025. Waqtigaas, ilo kala duwan ayaa sheegay in dagaalkii socday ee Israa'iil iyo cabsida weerarro cusub awgood, Xisbullah aysan awood u lahayn inay qabato aas dadweyne. Sidaas darteed, maydkiisa waxaa si ku-meel-gaar ah loogu hayay meel sir ah.

Markii dambe, waxaa magaalada Beyruut lagu qabtay aaskiisii ugu dambeeyay, waxaana ka qayb galay malaayiin qof. Arrintan waxay isu beddeshay bannaanbax siyaasadeed iyo astaan muujinaysa awoodda Xisbullah.

Isagoo ka hadlayay xaaladaha la midka ah kuwa Xasan Nasrallah iyo Cali Khamenei, Xasan Farashtiyaan wuxuu sheegay in fiqiga Islaamka uusan si cad u qeexin muddo cayiman oo mayd la keydin karo.

Sida uu sheegay, muddada u dhexeysa geerida iyo aasku waxay noqon kartaa dhowr saacadood, dhowr maalmood, dhowr toddobaad ama xitaa dhowr bilood. Marka laga eego dhinaca fiqiga, waxa ugu muhiimsan waa in la ilaaliyo xurmada maydka iyo in la raaco heerarka shareecadu u dejisay daryeelkiisa.

Wuxuu aaminsan yahay in arrimo badan oo noocan ah loo daayo sharciyada waddanka iyo duruufaha bulshada. Maanta, dalal badan oo adduunka ah, gaar ahaan kiisaska dhimashada shakiga leh, baaritaannada caafimaadka iyo kuwa garsoorka waxay qaadan karaan maalmo badan ama xitaa waqti ka dheer, taas oo sababta in aaska dib loo dhigo.

Sida uu sheegay Xasan Farashtiyaan, hababka lagu ilaaliyo maydka ayaa mar walba isbeddelayay iyadoo loo eegayo waayaha kala duwan iyo farsamooyinka ama agabka la heli karo waqtigaas.