Carruurta aan muuqan ee Suudaan — ku dhashay dagaal iyagoo aan lahayn aqoonsi sharci ah

Digniin: Sheekadani waxaa ku jira faahfaahin ay dadka qaar u arki karaan kuwo murugo iyo xanuun leh.

Gabar 17 jir ah oo Suudaani ah ayaa gacmaheeda ku sidata ilmo yar, iyadoo qarinaysa da'deeda yar iyo welwelka ay ka qabto mustaqbalka ilmaheeda.

"Wiilkaygan ma laha aabbe, shahaado dhalasho iyo lambar qaran midna," ayay Amira, oo magaceeda la beddelay si loo ilaaliyo aqoonsigeeda, u sheegtay BBC.

Iyadoo hoos u eegaysa ilmaha, ayay si tartiib ah u hadlaysaa, iyadoo u muuqata inay weli isku dayayso inay fahanto wixii ku dhacay tan iyo markii dagaalka sokeeye uu ka qarxay Suudaan.

Iyadu iyo qoyskeedu waxay hore ugu noolaan jireen xaafadaha bari ee magaalada El-Fasher, oo ay go'doomiyeen ciidamada hubaysan ee RSF, kuwaas oo tan iyo Abriil 2023 ku jiray loollan awood oo dhiig badan ku daatay oo ay la leeyihiin ciidamada dowladda.

El-Fasher waxay ahayd xaruntii ugu dambaysay ee ciidanku ku xooganaa gobolka Darfur ee galbeedka Suudaan, ka hor intii aysan RSF iyo maleeshiyaad Carbeed oo xulafadooda ah qabsan kadib 18 bilood oo dagaal ah bishii Oktoobar ee sannadkii hore.

Tobannaan kun oo rayid ah oo ku xannibnaa magaalada waxay la kulmeen xaalad aad u daran — duqeyn joogto ah, iska horimaadyo iyo dhibaato ka dhalatay cunto yari.

Ugu dambayn, Amira iyo qoyskeedu waxay go'aansadeen inay baxsadaan horraantii 2025, iyagoo si quus ah u raadinaya meel ammaan badan.

Laakiin markii ay si qarsoodi ah uga baxayeen waddo koonfur-galbeed kaga beegan magaalada, ayay sheegtay in saddex nin oo hubaysan oo ka tirsan RSF ay afduubeen oo ay maxbuus ahaan u haysteen.

"Indhaha ayay iga xireen waxayna ii kaxeeyeen deegaanka Tabit ee koonfurta El-Fasher. Laba bilood ayaa qol la igu xiray, maalin kastana mid mid ayay igu soo noqnoqon jireen iyagoo i kufsanaya," ayay cod hoose ku tiri.

Kadib toddobaadyo ay maxbuus ahayd, waxay ogaatay inay uur leedahay, waxaana ku dhacay xanuun xooggan.

Amira waxay sheegtay in markii raggu doonayeen inay iska fogeeyaan, ay geeyeen meel u dhow goobtii laga qabsaday.

Waxay ahayd iyadoo ay caawimaad ka heshay dad kale oo ka cararayay El-Fasher in loo geeyay goob caafimaad.

Bilo kadib, xarun bini'aadantinimo oo aan hoos imanayn gacanta RSF, ayay ku umushay waana isbitaal ay maamusho hay'adda International Medical Corps.

Halkaas waxay taageero ka heshay hay'ad samafal oo Suudaani ah — Nada Al-Azhar Foundation for Disaster Prevention and Sustainable Development (Nada).

Kooxdu waxay sidoo kale awoodday inay hesho qoyskeeda, kuwaas oo gaaray xero ay magangelyo ka raadsadeen boqollaal kun oo qof oo ka soo cararay El-Fasher.

Dib-u-midoobiddoodu waxay ahayd farxad weyn, laakiin qoysku weli waxay wajahayaan caqabado — mid ka mid ahna waa in siddeed bilood kadib markii ay umushay, Amira aysan weli awoodin inay diiwaangeliso dhalashada wiilkeeda.

"Xitaa helitaanka warqad caddeynaysa dhalashada ee isbitaalka waxay u baahan tahay xog aan jirin," ayay tiri Amira, iyadoo sharxaysa inaysan awoodin inay bixiso wax faahfaahin ah oo ku saabsan aabbaha ilmaha.

Iyadoo aan xogtan la helin, ma awoodo inay hesho aqoonsi sharci ah oo rasmi ah oo ilmaheeda ah.

"Ma tallaali karo, mana ka qori karo xannaano ama dugsi," ayay tiri.

"Waxaan ka baqayaa mustaqbalkiisa sababtoo ah gabi ahaanba lama diiwaangelin. Xaaladdayda dhaqaale aad ayay u adag tahay, mana awoodo kharashka daaweyntiisa iyo daryeelkiisa. Xitaa shaqo ma aadi karo, sababtoo ah waxaan ka baqayaa in mar kale rabshad la igu sameeyo."

Sida ay sheegtay Nada, sheekada Amira ma aha mid gaar ah, balse waa qayb ka mid ah xaqiiqo soo noqnoqota oo ka jirta goobaha colaadaha ka socda ee Suudaan.

Tani waxay dhacaysaa sababtoo ah carruur badan ayaa ku dhalanaya xaalado adag, mararka qaarna aan la ogeyn cidda aabbahood tahay — taasoo ka dhigaysa in dhalashadooda aan la diiwaangelin karin, sida uu sharaxay Abu Bakr Yousif Yaqoub, oo ah agaasimaha barnaamijyada ilaalinta ee Nada.

"Diiwaangelinta ilmaha waxay u baahan tahay xog aqoonsi, lambar qaran iyo shahaado dhalasho. Laakiin marka aabbuhu maqanyahay ama aan la garanayn, arrintu aad ayay u adkaataa," ayuu BBC uga sheegay El-Fasher.

"Hooyadu inta badan kaligeed ayay noqotaa, mararka qaarna iyaduba waa ilmo u baahan daryeel, taasoo xaddidaysa awooddeeda ay ku daryeeli karto ilmaheeda."

"Waxaa sidoo kale jira caqabado caafimaad oo la xiriira tallaallada muhiimka ah oo aan si joogto ah loola socon, kuwaas oo bilaabma marka ilmuhu dhasho kuna socda sannadaha hore ee noloshiisa."

Wuxuu ka digay in xaaladdani aysan saameyn ku koobnayn sannadaha hore ee ilmaha, balse ay saameyn ku yeelan karto waxbarashadiisa mustaqbalka iyo marka uu qaangaaro, sida awoodda uu ugu safri karo ama ku heli karo dukumentiyo rasmi ah.

Ma fududa in la helo xog ku saabsan tirada carruurta ku dhalatay kufsi ee Suudaan.

Sida ay sheegtay agaasimaha guud ee Nada, Shaza Ahmed, arrintan waxaa sabab u ah ceebaynta bulshada, maaddaama tirada dhabta ah aan si rasmi ah loo diiwaangelin.

"Haweenka la kulma weerarradan ma dareemaan inay ku qanacsan yihiin inay soo sheegaan," ayay BBC u sheegtay iyadoo ka hadlaysa magaalada Port Sudan, oo ah magaalo ku taalla bariga Suudaan oo ay gacanta ku hayaan ciidamada dowladda.

"Nasiib darro, hooyooyinka carruurtan badankood waa carruur laftooda — waa gabdho ka yar 18 sano. Sidaas darteed ma awoodaan inay go'aan ka gaaraan inay si rasmi ah maxkamad ama booliis ugu tagaan, maadaama ay u baahan yihiin qof masuul ah oo la socda."

Waxay sheegtay in 90% kiisaska ay hay'addeedu diiwaangelisay ay ku lug leeyihiin qoysas diiday inay oggolaadaan in si rasmi ah loo soo sheego kufsiyada sababay uurka.

"Anigoo ah haweeney Suudaani ah, cabsidayda iyo welwelkayga ugu weyn ee ku saabsan carruurta ku dhalatay kufsiga waa in aan wajahayno jiil dhan oo ku noolaan doona ceebayn, khatar iyo cabsi," ayay tiri Shaza.

"Carruurtan ma heli doonaan ixtiraam ay bulshada ka helaan, badqabkooda si dhab ah looma ilaalin doono, waxaana ugu muhiimsan, ma heli doonaan adeegyada ama xuquuqda ay leeyihiin."

Shaza waxay sheegtay in carruurtan aan loola dhaqmin sidii ay u yihiin "dad buuxa oo xuquuq leh", inkastoo sharciga Suudaan uu siinayo dhammaan carruurta xaqa ay u leeyihiin inay helaan aqoonsi.

Qareenka Suudaan ee lagu magacaabo Majida Idris ayaa sharraxday in Xeerka Carruurta ee 2010 uu oggolaanayo diiwaangelinta carruurta ku dhalata xaalado ka baxsan guurka.

Laakiin arrintani waxay ku xiran tahay in hooyadu diyaar u tahay inay gudbiso warbixin sheegaysa in la weeraray — taasoo ah tallaabada bilaabaysa habka diiwaangelinta.

Marka la soo sheego, kiiska waxaa loo gudbiyaa adeegyada bulshada si loo sameeyo dukumentiyada lagama maarmaanka ah, kadibna waxaa loo diraa xafiiska diiwaanka madaniga ah, halkaas oo ilmaha lagu diiwaangeliyo magaca hooyada, laguna siiyo magac sharci oo buuxa iyadoo la raacayo habraacyada.

Si kastaba ha ahaatee, Majida waxay sheegaysaa in xaqiiqada xilliga dagaalku ay gebi ahaanba ka duwan tahay, gaar ahaan Darfur, halkaas oo colaadda sii socota ay sababtay burburka adeegyada rayidka iyo xiritaanka xafiisyada diiwaanka madaniga ah, taasoo keentay in kumannaan carruur ah aan la diiwaangelin.

"Dukumentiyo la'aantu ma aha oo keliya maqnaanshaha warqad — waxay ka dhigan tahay in ilmaha loo diidayo helitaanka waxbarasho, daryeel caafimaad iyo aqoonsi sharci ah," ayay BBC u sheegtay.

Qareenku waxay sheegtay in ay lama huraan tahay in dib loo hawlgeliyo xafiisyada diiwaanka madaniga ah ee meelaha la gaari karo, lana xoojiyo dadaallada sharciyeed si loo hubiyo in carruurtu helaan xaqooda aqoonsi iyo aqoonsi sharci ah.

Amira iyo ilmaheedu weli waxay ku sugan yihiin Darfur — sidaas darteedna waxay ku jiraan xaalad aan caddayn.

Hooyadeed waxay qiratay in dukumentiyada ka maqan wiilkeeda awowga u yahay ay tahay arrin walaac ku haysa.

Si kastaba ha ahaatee, hadda qoysku waxay ku nool yihiin farxad ay ugu wacan tahay inay mar kale is heleen.

Amira sidoo kale waxaa Nada ay siisay kulamo taageero shucuureed iyo nafsiyeed iyo talooyin kale — taasoo qoyska u noqotay nasteexo.

"Waxaan ahaa qof aad u walaacsan ilaa aan iyada helay. Waxba ma cunayn, waxbana ma cabbayn," ayay hooyada Amira u sheegtay BBC.

"Isku soo noqoshadeennu waxay ahayd mucjiso Alle ka timid. Inaan aragno gabadheenna oo mar kale dhexdeenna fadhida waa hadiyad iyo barako aan si ku filan loogu mahadcelin karin."