Việt Nam trấn áp hàng giả: Sức ép từ chính quyền Trump tạo ra khác biệt gì?

Khi công an TP HCM triệt phá đường dây sản xuất, buôn bán dép giả hồi đầu năm nay, họ đã thu giữ 23.000 đôi dép giả mang nhãn Nike, Adidas, Crocs, Gucci..., ước tính trị giá hơn 2 tỷ đồng.

Tuy nhiên, những thương hiệu này không hề liên quan gì đến các kho hàng này. Tất cả đều là dép giả các nhãn hiệu nổi tiếng được bảo hộ tại Việt Nam.

Cuộc đột kích này là một phần của chiến dịch trấn áp hàng giả, hàng nhái đã tồn tại công khai suốt nhiều thập niên qua.

Chỉ cách đó 30km, tại trung tâm thương mại Sài Gòn Square, những đôi dép giả tương tự – bản nhái của những đôi dép được bán với giá lên tới 900 USD (hơn 23,6 triệu) ở nước ngoài – lại được rao bán với giá chỉ khoảng 57 USD (1,5 triệu đồng). Đây là mức "nói thách", nếu bạn có thể mặc cả với người bán hàng thì có thể mua được với giá rẻ hơn nhiều.

Bày bán cạnh đó là vô số hàng giả khác: túi xách "Chanel", áo thun "Prada" và đồng hồ "Rolex" xếp đầy trên các kệ hàng.

Việt Nam, được biết đến rộng rãi là một trung tâm toàn cầu của các mặt hàng nhái giá rẻ, cũng là nơi có một trong những thị trường hàng hiệu giả lớn nhất thế giới.

Hiện nay, dưới áp lực quốc tế ngày càng tăng, chính quyền Việt Nam đang tiến hành một chiến dịch nhằm xóa bỏ hình ảnh đó.

Ngày 7/5, chính phủ đã phát động một chiến dịch trên toàn quốc nhằm trấn áp các sản phẩm và hoạt động vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, bao gồm hàng giả, vi phạm bản quyền trực tuyến và xâm phạm nhãn hiệu.

Đây không phải là điều mới: nhà chức trách Việt Nam từ lâu vẫn thường xuyên tiến hành và công khai triệt phá các cơ sở buôn bán hàng giả nhằm cho thấy họ đang hành động đối với nền kinh tế ngầm vốn tràn lan trong nước.

Nhưng trong những tuần gần đây, chiến dịch này đã được đẩy mạnh.

"Việc thực thi đã trở nên nghiêm ngặt hơn," một người bán quần áo tại Saigon Square nói vào giữa tháng Sáu với điều kiện không nêu tên thật. Chúng tôi tạm gọi cô là Thanh Trúc.

Khi đó, Thanh Trúc vừa bán được một chiếc áo phông Loewe nhái, thường có giá bán lẻ là 500 USD (hơn 13 triệu đồng), với giá chưa đến 17 USD (450.000 đồng).

"Thỉnh thoảng chính quyền lại mở các đợt truy quét hàng giả, nhưng họ thường chỉ tập trung vào những mặt hàng giá trị cao như túi xách hoặc vali hàng hiệu," cô giải thích. "Đội quản lý thị trường sẽ đến cùng một đội quay phim, tịch thu hàng hóa ở một số cửa hàng, rồi sau đó mọi thứ dần trở lại bình thường."

Nhưng lần này thì khác.

Chiến dịch trấn áp lần này được các yếu tố quốc tế thúc đẩy – đáng chú ý nhất là cuộc chiến thương mại của Tổng thống Mỹ Donald Trump nhằm vào những quốc gia được cho là gây tổn hại đến lợi ích của Mỹ.

Vào tháng 4/2026, một báo cáo từ Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ đã liệt Việt Nam vào danh sách "quốc gia đáng lo ngại hàng đầu" về quyền sở hữu trí tuệ do "liên tục không giải quyết được những lo ngại lâu dài về bảo vệ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ". Đây là lần đầu tiên sau 13 năm, một quốc gia bị xếp vào danh sách này.

Báo cáo cũng coi Việt Nam là quốc gia vi phạm quyền sở hữu trí tuệ nghiêm trọng nhất thế giới.

Trước nguy cơ bị áp thuế mới, chính quyền Việt Nam cam kết tăng cường truy quét vi phạm sở hữu trí tuệ ít nhất 20% trong tháng 5/2026 so với cùng kỳ năm ngoái.

Một trong những mặt trận chính là Sài Gòn Square, nơi Thanh Trúc bán hàng, cùng với chợ Bến Thành kế bên – hai khu chợ rộng lớn từ lâu nổi tiếng là những trung tâm "hàng hiệu giá rẻ" lớn nhất Việt Nam.

Giữa tháng 5/2026, sau một loạt các cuộc kiểm tra đột xuất, nhà chức trách đã tịch thu hàng giả từ các chợ và phạt tiền tổng cộng hơn 19.000 USD.

Tuy nhiên, các tiểu thương địa phương, vốn đã quen với sự chú ý từ phía lực lượng chức năng, vẫn tỏ ra bình thản.

"Thông thường, trước khi đoàn kiểm tra đến, sẽ có người thổi còi để báo động cho mọi người," Thanh Trúc cho biết. Ngay cả sau đợt kiểm tra dồn dập gần đây, cô nói thêm, "việc buôn bán vẫn tiếp tục diễn ra".

"Một số cửa hàng trưng bày ít mặt hàng có logo hơn, nhưng họ vẫn có hàng trong kho ở phía sau."

Chuỗi cung ứng của phần lớn hàng giả tại Việt Nam có thể được truy ngược qua biên giới phía bắc sang Trung Quốc, nơi các sản phẩm này được sản xuất.

Các đầu mối bán sỉ của Việt Nam sẽ lựa chọn, mua và nhập khẩu số lượng lớn những sản phẩm mà họ cho là dễ tiêu thụ trên thị trường trong nước, sau đó phân phối cho các cửa hàng nhỏ hơn.

Sự gần gũi về mặt địa lý với Trung Quốc đã tạo điều kiện thuận lợi cho ngành công nghiệp hàng giả đang bùng nổ của Việt Nam. Một yếu tố khác là ngay cả những thương hiệu cao cấp của châu Âu cũng thường dựa vào hoạt động sản xuất tại châu Á.

Dù là chất liệu da được cắt sẵn ở Trung Quốc hay công đoạn may được thực hiện tại Việt Nam, những hàng hoá được sản xuất từ số nguyên liệu và kỹ năng này gần như chắc chắn cũng được tuồn vào thị trường chợ đen trong khu vực.

Đây là điều khó có thể ngăn chặn – nhưng chính phủ Việt Nam đã ca ngợi các chiến dịch truy quét gần đây là một thành công. Trong ba tuần cuối tháng 5/2026, các nhà chức trách được cho là đã xử lý hơn 1.400 vụ vi phạm sở hữu trí tuệ.

Tuy nhiên, Mỹ vẫn tiếp tục gia tăng sức ép.

Vào cuối tháng 5/2026, Mỹ đã khởi động một cuộc điều tra đối với Việt Nam liên quan đến bảo vệ và thực thi sở hữu trí tuệ.

Theo thông cáo của Văn phòng Thương mại Mỹ (USTR) đăng trên website Công báo Liên bang (Federal Register) tối 29/5, cuộc điều tra sẽ xem xét liệu việc Việt Nam chưa xử lý hiệu quả các quan ngại liên quan đến bảo vệ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ có gây tổn hại hoặc hạn chế hoạt động thương mại của Mỹ hay không.

Vì vậy, nhà chức trách Việt Nam cũng tiếp tục siết chặt các biện pháp của mình.

Ngày 10/6, cảnh sát tỉnh Thanh Hóa đã triệt phá một đường dây chuyên chế tác, tiêu thụ hơn 10.000 sản phẩm trang sức giả mạo các thương hiệu nổi tiếng như Bvlgari, Cartier, Louis Vuitton và Tiffany & Co, thu lời bất chính khoảng 30 tỷ đồng (khoảng 1,14 triệu USD).

Nhiều quầy hàng tại các khu chợ ở TP HCM và Hà Nội đã bị đóng cửa, trong khi lực lượng chức năng đồng loạt đột kích các nhà kho, cửa hàng quần áo và cửa hàng giày thể thao.

Tuy nhiên, người dân địa phương lại có ý kiến trái chiều về chiến dịch trấn áp này. Một số người như Thanh Trúc lo lắng khi cửa hàng có thể phải ngừng kinh doanh, nhưng những người khác lại hy vọng sẽ có được lợi ích.

Thi Nguyễn kinh doanh thời trang may đo do chính mình sản xuất tại các cửa hàng có tên tiệm may Hoa Hồng ở TP HCM và Đà Lạt.

Theo cô, ngành công nghiệp hàng giả không chỉ vi phạm quyền sở hữu trí tuệ của các người kinh doanh thời trang tự thiết kế như cô, mà còn "khiến thị trường Việt Nam trở nên bát nháo và làm 'trò cười’” cho bạn bè thế giới khi họ đến Việt Nam làm việc, học tập hoặc du lịch.

Thi Nguyễn cũng cho biết cá nhân cô bị ảnh hưởng bởi việc vi phạm sở hữu trí tuệ, ví dụ người mua sẵn sàng bỏ ra 2 triệu đồng để mua một chiếc đầm nhái thương hiệu – trông có vẻ thật, nhưng lại chê đắt khi đặt may đo một chiếc đầm giá 1 triệu đồng với chất liệu vải tốt và kỹ thuật may tốt.

"Việt Nam không thiếu những thợ may, thợ thêu tay nghề cao, tuy nhiên lại bị lãng quên và không nhận được thu nhập xứng đáng. Không ít trong số đó dần trở thành công nhân trong các xưởng may gia công hàng nhái hàng giả để bán cho các chợ đêm", Thi nói với BBC.

Giờ đây, khi nhiều người bán hàng giả bị buộc phải đóng cửa, cô đang chuẩn bị đầu tư nhiều hơn vào công việc kinh doanh của mình gia tăng hiện diện trên thị trường.

"Tôi có tâm thế tự tin hơn trong môi trường kinh doanh trong sạch hơn, minh bạch hơn và công bằng hơn", chủ chuỗi tiệm may Hoa Hồng cho biết.

"Đây không phải là được lợi hay thiệt hại, Đây là đưa thật giả đúng sai về trạng thái công bằng, cô nói thêm.

Nhưng một số người khác lại không hài lòng như vậy.

Huy, một nhân viên văn phòng ở Đà Nẵng, là người thường xuyên mua hàng giả hàng nhái – chủ yếu là áo bóng đá và giày.

"Bắt giữ những người bán hàng không giải quyết được vấn đề", anh nói. "Nếu hàng giả không thể bị xóa sổ hoàn toàn, và tôi vẫn có thể dễ dàng mua được chúng, thì tôi vẫn sẽ giữ thói quen cũ."

Huy nói với BBC rằng anh thích hàng giả vì chúng "rẻ, tiện và dễ mua".

Những người như Huy tạo nên một tập khách hàng tiêu thụ đáng kể tại Việt Nam, nơi 60% dân số sinh sống ở khu vực nông thôn và thu nhập bình quân chỉ khoảng 225 USD/tháng.

Như vậy, chiến dịch trấn áp các mặt hàng nhái giá rẻ của chính phủ có nguy cơ khiến nhiều người tiêu dùng trong nước không còn khả năng tiếp cận thị trường.

Bà Trần Thị Thanh Hương, phó giáo sư tại Trường Kinh doanh SKEMA, cơ sở Lille, Pháp, người lớn lên ở Việt Nam và nghiên cứu về tiêu dùng có đạo đức, cũng khẳng định điều này: sức mạnh của thị trường hàng giả Việt Nam được chống đỡ bởi những thực tế kinh tế.

"Dù [người Việt Nam] biết đó là hàng giả... nhưng trong bối cảnh họ không có tiền để mua hàng thật, thì đối với họ đó là lựa chọn phù hợp nhất," bà nói. "Và điều đó khiến họ cảm thấy vui, nên [họ nghĩ] 'tại sao lại không?'"

Theo chuyên gia này, vì "không có sự chồng lấn" giữa nhóm người tiêu dùng hàng xa xỉ và nhóm người mua hàng giả, nên các thương hiệu xa xỉ quốc tế không bị tổn thất đáng kể.

"Ngay cả khi không có hàng giả, khách hàng có thu nhập thấp cũng sẽ không mua sản phẩm của thương hiệu chính hãng, vì họ không đủ khả năng chi trả," bà Thanh Hương nói.

"Và họ không hiểu tại sao họ phải trả nhiều tiền như vậy chỉ để mua một chiếc túi."

Tất nhiên, người dân địa phương không phải là những khách hàng duy nhất.

Ở Sài Gòn Square, Thanh Trúc cho biết cô chủ yếu bán cho người nước ngoài, và một số điểm nóng nổi tiếng nhất về hàng giả đều nằm tại các khu vực du lịch.

Theo bà Thanh Hương và nhiều người khác, nhà chức trách có rất ít khả năng để xóa bỏ hoàn toàn thị trường hàng giả của Việt Nam.

Các nhà sản xuất và người bán hàng đã tìm ra những cách để lách luật sở hữu trí tuệ, trong đó có việc thay đổi thiết kế sản phẩm hoặc tên thương hiệu – chẳng hạn từ Nike thành Mike.

Điểm mấu chốt là tiến càng sát ranh giới pháp lý càng tốt nhưng không vượt qua nó: thay đổi thiết kế vừa đủ để tránh trách nhiệm pháp lý, đồng thời vẫn giữ lại đủ nét thẩm mỹ, chất lượng và sự liên tưởng đến thương hiệu gốc để thu hút người tiêu dùng, bà lý giải.

Những cách làm như vậy từ lâu đã giúp các tiểu thương tránh được sự xử lý của cơ quan chức năng. Và ngay cả khi chiến dịch trấn áp của chính phủ khiến việc này trở nên khó khăn hơn, những người có sinh kế phụ thuộc vào ngành công nghiệp này sẽ tìm ra những cách mới để đảm bảo nó tồn tại.

"Không thể dẹp bỏ hoàn toàn nạn hàng giả hàng nhái," bà Thanh Hương nói.

"Bất kể quy định hay hành động nào của chính phủ, họ cũng sẽ tìm cách lách luật và tiếp tục – bởi vì luôn luôn có nhu cầu của khách hàng... Và nếu có nhu cầu, tất nhiên, sẽ có người bán."