Xác tàu ngầm hạt nhân Liên Xô - 'Quả bom hẹn giờ' dưới đáy biển

Năm 1989, tàu ngầm hạt nhân Komsomolets của Liên Xô bị chìm ngoài khơi bờ biển Na Uy. Bốn năm sau, BBC đưa tin về kế hoạch niêm phong hai quả ngư lôi mang đầu đạn hạt nhân của con tàu nhằm ngăn chặn nguy cơ rò rỉ chất plutoni độc hại.

"Komsomolets là một quả bom hẹn giờ đang tích tắc dưới đáy Biển Na Uy.

Và nếu không có hành động ngay lập tức, tất cả chúng ta đều sẽ gặp nguy hiểm."

Đó là cách nhà hoạt động của Greenpeace Nga, Dimitri Litvinov, mô tả mối đe dọa từ xác tàu ngầm hạt nhân Liên Xô trong một bản tin của BBC năm 1993.

Con tàu nằm ở độ sâu khoảng 1,6 km dưới đáy biển gần bờ biển Na Uy, sau khi bị chìm bốn năm trước vì một vụ hỏa hoạn.

Xác tàu đã làm dấy lên mối lo ngại của cộng đồng quốc tế.

Bên trong tàu có hai quả ngư lôi mang đầu đạn hạt nhân đang bị ăn mòn theo thời gian, làm gia tăng nguy cơ 4 kg plutoni phát tán ra Biển Na Uy.

Việc thiết kế Komsomolets đã ứng dụng những công nghệ tiên tiến nhất của Liên Xô thời bấy giờ.

Con tàu nổi bật nhờ khả năng hoạt động ở độ sâu mà không tàu ngầm nào khác khi đó đạt được.

NATO từng dự đoán đây sẽ là chiếc đầu tiên trong một lớp tàu ngầm tấn công cỡ lớn mới của Liên Xô, nhưng cuối cùng không có thêm chiếc nào cùng loại được chế tạo.

Theo bộ phim tài liệu Horizon của BBC phát sóng năm 1994, "Komsomolets được kỳ vọng sẽ trở thành vũ khí bí mật bất khả chiến bại của Liên Xô – tàu ngầm duy nhất trên thế giới có thể hành trình và phóng tên lửa hạt nhân ở độ sâu 1.000 m, gấp đôi độ sâu hoạt động của các tàu ngầm phương Tây.

Nhưng ngày nay, Komsomolets đã trở thành một thảm họa về mặt kỹ thuật và khoa học."

Khi hỏa hoạn bùng phát vào ngày 7/4/1989, thủy thủ đoàn đã đưa được tàu nổi lên mặt nước.

Tuy nhiên, sau khoảng 5 giờ lênh đênh, con tàu vẫn bị chìm, khiến 42 trong số 69 thủy thủ thiệt mạng.

Trong lúc tàu chìm, một khoang thoát hiểm đã đưa 5 thủy thủ mắc kẹt lên mặt biển.

Tuy nhiên, chỉ một người kịp thoát ra trước khi khoang bị nước tràn vào.

Khi Komsomolets chạm đáy biển gần bờ biển Na Uy, một vụ nổ đã xé toạc thân tàu bằng hợp kim titan chịu áp lực, khiến nước biển tràn vào khu vực chứa các ngư lôi hạt nhân.

Một đoàn khảo sát của các nhà hải dương học Nga sau đó phát hiện nhiều phần thân tàu đã "vỡ tung và vụn nát sau vụ nổ, giống như kính vỡ".

Sau thảm họa, các nhà khoa học đã bất đồng về cách xử lý xác tàu.

Ông Igor Spassky, nhà khoa học thuộc Viện Rubin – đơn vị thiết kế tàu ngầm Komsomolets – nói với phóng viên Ben Brown của BBC vào năm 1993 rằng ông không cho rằng đây là một thảm họa mang tính thảm khốc ngay lập tức, mặc dù vẫn cho rằng con tàu cần được trục vớt khỏi đáy biển.

Trong cuộc trao đổi với Viện Hải quân Mỹ, ông cảnh báo: "Trong vòng một thập kỷ, hai đầu đạn hạt nhân trên tàu sẽ bị ăn mòn hoàn toàn do phản ứng điện hóa với nước biển. Khi đó, lượng plutoni có độc tính rất cao sẽ rò rỉ khỏi các quả ngư lôi bị hư hại và phát tán ra môi trường."

"Theo các nhà bảo vệ môi trường," phóng viên Ben Brown của BBC nói trong bản tin năm 1993, "nếu điều đó xảy ra, những thủy thủ thiệt mạng tại đây sẽ không phải là những nạn nhân duy nhất của Komsomolets.

Họ cho rằng sinh mạng của nhiều người khác cũng sẽ bị đe dọa, bởi các ngư trường trù phú trong khu vực có thể bị ô nhiễm nghiêm trọng."

Tuy nhiên, một báo cáo năm 1993 do một nhóm các nhà khoa học quốc tế công bố lại kết luận rằng xác tàu ngầm khó có khả năng gây ô nhiễm các ngư trường.

Dù còn nhiều ý kiến trái chiều về mức độ nguy hiểm, các biện pháp nhằm hạn chế nguy cơ ô nhiễm vẫn được triển khai.

Trong giai đoạn 1995-1996, các kỹ sư đã tiến hành những chiến dịch kỹ thuật dưới biển sâu để bịt kín các vết nứt trên thân tàu và các ống phóng ngư lôi, nhằm ngăn chặn vật liệu phóng xạ rò rỉ ra môi trường.

Công việc này hoàn tất 30 năm trước, vào tháng 7/1996.

Tuy nhiên, các cuộc điều tra sau đó của Chính phủ Na Uy cho thấy xác tàu vẫn đang rò rỉ phóng xạ, trong khi lớp vật liệu trám kín ban đầu cũng chỉ được thiết kế với tuổi thọ khoảng 30 năm.

Mối nguy có thể kéo dài vô thời hạn

Một báo cáo công bố vào tháng 3/2026 cho biết mặc dù các ngư lôi vẫn được bịt kín, lò phản ứng hạt nhân của tàu đang dần xuống cấp và định kỳ phát tán các đám mây vật liệu phóng xạ có thể quan sát được vào nước biển.

Nhóm nghiên cứu thuộc Cơ quan An toàn Hạt nhân và Phóng xạ Na Uy (DSA) cho biết tình trạng rò rỉ không diễn ra liên tục, mà xuất hiện theo từng đợt tại một số vị trí trên thân tàu.

Các nhà nghiên cứu quan sát thấy một "đám mây" chất phóng xạ rò rỉ từ một ống thông khí.

Tuy vậy, họ cho rằng mức độ phóng xạ hiện nay chưa gây nguy hiểm.

Ông Ingar Amundsen, quyền Giám đốc Cục An toàn và An ninh Hạt nhân Quốc tế thuộc DSA, cho biết:

"Các chất phóng xạ rò rỉ từ lò phản ứng... cho đến nay chỉ gây tác động rất nhỏ đến môi trường biển xung quanh."

Tuy nhiên, tình hình có thể thay đổi trong tương lai.

Theo ông Hans Kristensen, Giám đốc Dự án Thông tin Hạt nhân thuộc Liên đoàn Các Nhà khoa học Mỹ, cả lò phản ứng hạt nhân lẫn các ngư lôi mang đầu đạn hạt nhân trên tàu đều có thể trở thành nguồn rủi ro.

Ông nói với BBC rằng khi thân tàu tiếp tục bị ăn mòn theo thời gian, mức độ rò rỉ phóng xạ có thể thay đổi.

"Điều đó còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác, chẳng hạn như hàm lượng oxy trong nước biển bên trong và xung quanh xác tàu, cũng như tình trạng của lớp vật liệu bịt kín," ông nói.

Ông Hans Kristensen cũng cho rằng sự thay đổi của các dòng hải lưu là một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến tốc độ các chất phóng xạ có thể thoát ra khỏi xác tàu và đi vào chuỗi thức ăn biển thông qua các sinh vật sống ở đáy biển và các loài cá.

"Việc con tàu từng được bịt kín một lần trước đây chính là sự thừa nhận chính thức rằng nguy cơ đó có tồn tại," ông nói.

Trong khi đó, ông Ingar Amundsen nhận định:

"Nhiên liệu hạt nhân hiện đang tiếp xúc trực tiếp với nước biển và tiếp tục bị xuống cấp."

Ông cho rằng cần tiến hành thêm các nghiên cứu để hiểu rõ cơ chế rò rỉ phóng xạ, quá trình ăn mòn đang diễn ra cũng như tác động của chúng đối với nguy cơ rò rỉ trong tương lai.

Tuy nhiên, điều này khó có thể sớm trở thành hiện thực.

"Xác tàu nằm ở độ sâu gần 1.700 m, khiến việc triển khai bất kỳ biện pháp giảm thiểu rủi ro nào cũng vô cùng khó khăn. Hiện chúng tôi cũng chưa biết đến bất kỳ kế hoạch nào như vậy," ông Amundsen cho biết.

Ông Kristensen cho rằng cần có thêm hành động.

"Ít nhất, cần tổ chức một chuyến khảo sát mới để đánh giá tình trạng hiện tại của xác tàu."

Ông lưu ý rằng plutoni trong đầu đạn hạt nhân có chu kỳ bán rã khoảng 24.000 năm, đồng nghĩa với việc theo thước đo thời gian của con người, nó sẽ tiếp tục là một mối nguy tiềm tàng gần như vô thời hạn.