Nhà máy điện hạt nhân đầu tiên của Việt Nam: Mục tiêu 2031 có khả thi?

Việt Nam muốn đưa vào vận hành nhà máy điện hạt nhân đầu tiên vào năm 2031 nhưng hiện vẫn chưa chính thức khởi công, trong khi một số nhà khoa học đặt câu hỏi về tính khả thi của mục tiêu này.

Hai nhà máy điện hạt nhân đầu tiên của Việt Nam dự kiến được xây dựng tại tỉnh Khánh Hòa (trên địa bàn tỉnh Ninh Thuận cũ), gồm Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2.

Đã hàng chục năm nay, tại một số nơi thuộc vùng dự án ở hai xã Vĩnh Hải và Phước Dinh, người dân sống trong cảnh dự án "treo".

Công tác giải phóng mặt bằng mới rục rịch bắt đầu từ tháng 5/2026 và đang tắc nghẽn ở nhiều khâu bất chấp yêu cầu của Thủ tướng Lê Minh Hưng và lời hứa của địa phương về việc bàn giao mặt bằng trước ngày 30/6/2026.

Tính đến ngày 14/6, tức chỉ nửa tháng trước thời hạn cuối bàn giao mặt bằng, địa phương mới thu hồi được hơn 110ha đất, đạt gần 22%; tỷ lệ giải ngân (cho giải phóng mặt bằng, tái định cư...) đạt khoảng 44%.

Nhiều khó khăn phát sinh do hồ sơ quy hoạch, hồ sơ địa chính và hồ sơ dự án thành phần có sự chênh lệch về phạm vi, diện tích thực hiện.

Bên cạnh đó, dự án kéo dài qua nhiều năm kéo theo nhiều trường hợp mua bán đất bằng giấy viết tay, thay đổi chủ sử dụng đất, khiến công việc thêm phức tạp, theo chính quyền địa phương.

Một người dân giấu tên sống gần vùng dự án nói với BBC News Tiếng Việt rằng dân trong vùng chủ yếu trồng nho, nhiều người tuổi đã cao, học vấn thấp, nay phải rời đi họ không biết sẽ sống bằng nghề gì.

Tình trạng bấp bênh, thấp thỏm này không phải lần đầu người dân mới trải qua.

Năm 2009, Quốc hội Việt Nam phê duyệt chủ trương xây dựng nhà máy điện hạt nhân đầu tiên của đất nước.

Việc xây dựng dự kiến ​​bắt đầu vào năm 2014 và đi vào hoạt động vào năm 2020.

Dự án 'treo' lần 2

Dự án do Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) làm chủ đầu tư và đối tác nước ngoài dự kiến là Tập đoàn Năng lượng nguyên tử quốc gia Nga (Rosatom).

Năm 2015, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng ban hành Quyết định 794/QĐ-TTg phê duyệt Dự án di dân, tái định cư cho hai nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận.

Theo đó, tổng số hộ dân vùng dự án cần di dời tại hai xã Phước Hải, Phước Dinh là 1.288 hộ với 4.911 nhân khẩu.

Dự kiến việc giải phóng mặt bằng sẽ được hoàn thành trong năm 2018 và người dân dự kiến được di dời tới khu tái định cư nằm ngay trong địa bàn hai xã trên.

Thế nhưng, nhà máy này chưa bao giờ được xây dựng.

Năm 2016, Quốc hội Việt Nam thông qua nghị quyết dừng thực hiện chủ trương đầu tư Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận.

Theo các tài liệu và phát biểu chính thức thời điểm đó, các lý do chính gồm điều kiện kinh tế-xã hội thay đổi, nợ công tăng cao, áp lực huy động vốn cho dự án, tổng mức đầu tư dự kiến tăng đáng kể so với tính toán ban đầu....

Đối với nhiều gia đình tại vùng dự án, khoảng thời gian bảy năm từ 2009 đến 2016 gây ra không khí hoang mang và cảm giác bất lực.

Không có khoản đầu tư nào được cho phép vào các làng ở đây, không thể xây dựng trang trại mới, những con đường xuống cấp không được sửa chữa, cũng không có khoản đền bù nào cho cả chục năm chờ đợi, theo một người dân giấu tên.

Trong suốt một thập kỷ, người dân nơi đây không nhận được sự hỗ trợ nào từ chính quyền, theo một bài hiếm hoi trên VnExpress về vấn đề này vào tháng 6/2022.

Một người dân tên Du cho hay nhiều mảnh đất đã bị bỏ hoang, không thể đầu tư hay trồng trọt, dẫn đến mất thu nhập. Một số gia đình vốn đã nghèo nay còn phải vay tiền ngân hàng và không thể trả nợ.

Hậu quả không chỉ về kinh tế.

Nhiều gia đình không thể phân chia đất cho con cái xây nhà riêng khi họ trưởng thành và kết hôn, buộc các gia đình phải sống chung tù túng trong căn nhà xập xệ.

Ngay cả người chết trong làng cũng không được chôn cất tử tế vì nghĩa trang nằm trong diện quy hoạch, nên phải đem đi nơi khác chôn, theo người dân địa phương.

Năm 2024, khi Quốc hội thông qua chủ trương tái khởi động dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, dường như tương lai di dời đối với người dân ở đây cuối cùng đã trở nên rõ ràng hơn.

Cụ thể, sau khi công bố quy hoạch và kế hoạch tổng thể đầu năm 2025, tỉnh Khánh Hòa công bố phương án tái định cư tại Phước Dinh và Vĩnh Hải vào tháng 2-3/2025.

Đến đầu tháng 5/2026, tỉnh Khánh Hòa bắt đầu công tác giải phóng mặt bằng, tái định cư cho người dân hai xã vùng dự án.

Trong mười năm kể từ khi nỗ lực điện hạt nhân thương mại đầu tiên của đất nước bị đình chỉ, Việt Nam đã nổi lên như một trung tâm sản xuất của Đông Nam Á.

GDP của Việt Nam năm 2016 đạt hơn 252 tỷ USD và năm 2025 khoảng 494 tỷ USD theo số liệu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), tức gần gấp đôi.

Theo các chuyên gia kinh tế, ở Việt Nam, để tạo ra 1% tăng trưởng trong GDP, nhu cầu điện phải tăng lớn hơn tốc độ tăng trưởng kinh tế.

Trên thực tế, nguồn cung điện không theo kịp yêu cầu phát triển kinh tế.

Mùa hè năm 2023, các tỉnh phía Bắc đã trải qua tình trạng thiếu điện luân phiên trầm trọng. Nhiều nhà máy và doanh nghiệp lao đao.

Ngân hàng Thế giới ước tính các đợt mất điện và thiếu điện trong tháng 5-6/2023 đã gây thiệt hại kinh tế khoảng 1,4 tỷ USD, tương đương 0,3% GDP của Việt Nam.

Để giải quyết tình trạng này, Việt Nam đã tăng cường nhập khẩu điện, chủ yếu từ Lào và Trung Quốc.

Chính phủ Việt Nam cũng đưa năng lượng tái tạo vào kế hoạch phát triển điện quốc gia.

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của các dự án điện gió và điện mặt trời không đi kèm với việc nâng cấp lưới điện và hoàn thiện chính sách đầu tư.

Tình trạng này khiến nhiều doanh nghiệp điện tái tạo lâm vào cảnh khó khăn, phá sản, hàng loạt nhà đầu tư điện gió nước ngoài rút khỏi Việt Nam.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam tái khởi động điện hạt nhân, coi đó là chiến lược đảm bảo an ninh năng lượng trong dài hạn.

Chỉ vài tuần sau khi Quốc hội phê duyệt, tháng 1/2025, EVN và Rosatom đã ký biên bản ghi nhớ trong chuyến thăm Hà Nội của Thủ tướng Nga Mikhail Mishustin.

Đến tháng 4/2025, Chính phủ đã đưa năng lượng hạt nhân vào dự thảo sửa đổi quy hoạch Điện 8 (2021-2030).

Theo kế hoạch mới, các nhà máy Ninh Thuận 1 và 2 dự kiến ​​sẽ cung cấp tổng công suất 4-6,4 GW vào năm 2035.

Vào tháng 6/2025, Quốc hội thông qua Luật Năng lượng Nguyên tử (sửa đổi) nhằm phù hợp với các tiêu chuẩn hiện hành của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).

Vào tháng 3/2026, khi Hà Nội đang đối mặt với tình trạng thiếu nhiên liệu trong bối cảnh chiến tranh Iran, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã sang thăm Nga.

Kết quả là Hiệp định liên chính phủ Việt Nam-Nga về hợp tác xây dựng Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 được ký kết, đặt nền tảng cho việc xây dựng nhà máy điện hạt nhân đầu tiên của Việt Nam.

Ông Chính về hưu từ tháng 4.

Người thay thế là ông Lê Minh Hưng tiếp tục gặp gỡ lãnh đạotập đoàn Năng lượng nguyên tử quốc gia (Rosatom) để trao đổi các định hướng hợp tác trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử và điện hạt nhân.

Hôm 18/6, ông Hưng đã gặp Tổng thống Nga Putin tại Kazan trong khuôn khổ Thượng đỉnh ASEAN-Nga, và hai bên "nhất trí thúc đẩy đàm phán để sớm đưa vào triển khai dự án xây dựng Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1," theo Thông tấn xã Việt Nam.

Tiến độ 'không thực tế'?

Chính phủ Việt Nam đặt mục tiêu đưa nhà máy Ninh Thuận 1 đi vào hoạt động năm 2031, nhân dịp kỷ niệm 100 năm thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam.

"Làm ngày không đủ thì tranh thủ làm đêm, làm thêm ngày nghỉ," cựu Thủ tướng Phạm Minh Chính đã nói với Ban Chỉ đạo xây dựng nhà máy điện hạt nhân vào ngày 7/1/2026.

Nhưng một số chuyên gia cho rằng tiến độ này là không thực tế.

"Tôi tin mục tiêu này không thực tế," Giáo sư Hisanori Nei của Viện Nghiên cứu Chính sách Quốc gia Nhật Bản (GRIPS), đồng thời là cựu giám đốc Cơ quan An toàn Công nghiệp và Hạt nhân Nhật Bản, người từng làm công tác kiểm tra việc tuân thủ các tiêu chuẩn an toàn xuất khẩu hạt nhân, nói với BBC News Tiếng Việt.

"Ở Nhật Bản, từ khi bắt đầu xây dựng đến khi hoàn thành một nhà máy điện hạt nhân mất ít nhất bảy năm," ông Hisanori Nei cho hay.

"Trên thực tế, nhà máy điện hạt nhân Barakah ở Mỹ cũng mất trung bình khoảng tám năm. Các nhà máy Vogtle 3 và 4 ở Mỹ mất hơn 14 năm.

"Ngoài ra, cần ít nhất 3-4 năm trước khi bắt đầu xây dựng để được cơ quan quản lý cấp phép."

Nếu Việt Nam giải phóng mặt bằng đúng tiến độ và ngay lập tức khởi công xây dựng nhà máy điện hạt nhân vào giữa năm nay, thì cũng chỉ còn tối đa 5 năm cho mục tiêu đưa nhà máy này chính thức vận hành vào 2031.

Theo Giáo sư Hisanori Nei, công nghệ SMR (lò phản ứng mô đun nhỏ) có thể rút ngắn thời gian xây nhà máy điện hạt nhân, nhưng công nghệ này vẫn đòi hỏi các cơ quan quản lý phải tiến hành kiểm tra, đánh giá và cấp phép đối với nhà cung cấp.

"Hơn nữa, cho đến nay vẫn chưa có nhà máy điện SMR thương mại nào đi vào vận hành trên thế giới," ông Hisanori Nei nói thêm.

"Một quốc gia chưa có kinh nghiệm về điện hạt nhân như Việt Nam cần xây dựng một cơ quan quản lý, giám sát hạt nhân độc lập do chính người Việt Nam vận hành, tương tự như mô hình của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE). Chúng tôi đã hỗ trợ UAE trong nỗ lực xây dựng năng lực này," ông Hisanori Nei nhấn mạnh.

Trước đây, Nhật Bản được kỳ vọng sẽ xây dựng nhà máy thứ hai cho Việt Nam nhưng vào tháng 12/2025, đã rút khỏi dự án, viện dẫn lo ngại về tiến độ.

Nguồn nhân lực cũng là một bài toán khó nhằn khác.

Việt Nam cần 4.000 nhân viên phục vụ nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2, trong đó hơn 2.000 nhân viên trình độ đại học và sau đại học, cho mục tiêu đến năm 2030, theo đề án đã được phê duyệt.

Nhưng "ở Việt Nam hiện nay, để tìm được hàng trăm nhân sự đáp ứng các yêu cầu của kỹ sư vận hành chủ chốt là rất khó khăn", Tiến sĩ Lê Chí Dũng, cựu Cục phó Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, thừa nhận với báo chí Việt Nam.

Rào cản lớn hơn là đảm bảo có thế hệ tiếp nối từ khi vận hành đến tháo dỡ mà không phụ thuộc vào nước ngoài, trong bối cảnh tuổi đời của mỗi nhà máy hạt nhân khoảng 60 - 80 năm.

Tiến sĩ Victor Nian, Đồng sáng lập Trung tâm Năng lượng và Tài nguyên Chiến lược, Singapore, nói với BBC News Tiếng Việt rằng mốc 2031 "chắc chắn là rất tham vọng nếu xét theo tiêu chuẩn quốc tế, đặc biệt khi công tác giải phóng mặt bằng được cho là chỉ hoàn tất vào năm 2026".

"Điều đó đồng nghĩa Việt Nam sẽ chỉ còn khoảng 5-6 năm không chỉ để xây dựng lò phản ứng mà còn phải hoàn thành các khâu thử nghiệm, chạy thử, hòa lưới điện và xin cấp phép theo đầy đủ các yêu cầu về an toàn hạt nhân," ông Nian nói.

Tuy nhiên, Tiến sĩ Nian cũng cho rằng "điều này không phải là bất khả thi nếu Việt Nam nhận được sự hỗ trợ từ một nhà cung cấp giàu kinh nghiệm như Rosatom và duy trì được sự phối hợp chính trị ở mức rất cao".

Tiến sĩ Nian dẫn chứng rằng một số nước như Trung Quốc đã cho thấy các dự án điện hạt nhân có thể được hoàn thành trong thời gian tương đối ngắn khi có sự điều phối chặt chẽ.

"Trung Quốc đã hoàn thành các dự án sử dụng công nghệ AP1000 và EPR gần như đúng tiến độ và trong phạm vi ngân sách dự kiến.

"Đối với công nghệ hạt nhân nội địa Hualong One, tổ máy đầu tiên thuộc dòng công nghệ này (Fuqing 5) chỉ mất khoảng năm năm rưỡi để hoàn thành," ông Nian nói với BBC.

Dù vậy, mấu chốt không nằm ở chỗ xây được lò phản ứng một cách nhanh chóng mà là vấn đề phát triển năng lực quản lý, giám sát, đào tạo nhân lực chất lượng cao, kèm theo xây dựng hệ thống ứng phó khẩn cấp và thiếp lập cơ chế quản trị vận hành dài hạn, ông Nian nói.

Theo Tiến sĩ Nian, mốc năm 2031 nên được nhìn nhận như một mục tiêu mang tính chiến lược và chính trị nhằm huy động nguồn lực quốc gia và phát đi tín hiệu về tính cấp bách của chương trình.

Còn trên thực tế, có đạt được mục tiêu này không phụ thuộc vào khả năng của Việt Nam trong việc đồng thời xử lý hiệu quả các vấn đề như giải phóng mặt bằng, cấp phép, huy động vốn, chuỗi cung ứng và phát triển nguồn nhân lực.

"Nếu sau này cần điều chỉnh tiến độ, điều đó cũng không nên bị nhìn nhận một cách tiêu cực. Trong lĩnh vực năng lượng hạt nhân, một dự án chậm tiến độ vẫn tốt hơn một dự án bị thúc ép quá mức, bởi an toàn lâu dài và niềm tin của công chúng quan trọng hơn rất nhiều so với việc phải đáp ứng một thời hạn quá tham vọng.

"Như tôi thường nói: Thách thức không chỉ là xây dựng các lò phản ứng đủ nhanh, mà còn là xây dựng các thể chế đủ nhanh," Tiến sĩ Victor Nian nói với BBC News Tiếng Việt từ Singapore.

Trong khi đó, người dân sống trong dự án lại vẫn chưa thôi lo lắng.

Đã hai năm kể từ khi dự án được tái khởi động, vẫn chưa có gì được xây lên.

So với mười năm trước đã có rất nhiều thay đổi, trong đó quy mô di dời đã được điều chỉnh tăng lên đáng kể.

Chỉ riêng tại xã Phước Dinh, diện tích cần di dời là khoảng 65ha thay vì hơn 43ha so với trước đây.

Số hộ dân cần di dời, tái định cư cũng tăng so với năm 2015, với hơn 1.461 hộ dân (tăng13,4%), tương đương 5.229 nhân khẩu, sẽ phải di dời (tăng 6,5%).

Một số người nói rằng họ có cảm giác lại thêm một lần sống trong cảnh dự án "treo".