શું ભારતીય શૅરબજારમાં ભયંકર ઘટાડા પાછળ આ અમેરિકન કારણ જવાબદાર છે?

ઈરાન યુદ્ધને કારણે વિશ્વભરનાં બજારોમાં ઑઇલના ભાવમાં વધારો થવા વચ્ચે અમેરિકામાં બૉન્ડ યીલ્ડ (બૉન્ડ વળતર)માં રેકૉર્ડ વધારો સમગ્ર વિશ્વમાં ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.

યુએસ ટ્રેઝરી બૉન્ડની યીલ્ડ ગત સપ્તાહે મંગળવારે 25 વર્ષના રેકૉર્ડ વધારા સાથે 5.56 ટકા પર પહોંચી ગઈ હતી. દસ વર્ષની બૉન્ડ યીલ્ડ 5.22 ટકા અને બે વર્ષની બૉન્ડ યીલ્ડ 4.86 ટકા પર પહોંચી ગઈ.

બૉન્ડ યીલ્ડ એ સરકાર દ્વારા એક નિશ્ચિત સમયગાળા માટે દેવા પર રોકાણકારને આપવામાં આવતું રિટર્ન છે. બૉન્ડધારકને વાર્ષિક આપવામાં આવતા વ્યાજ દરને કૂપન રેટ કહેવામાં આવે છે..

અમેરિકી સરકાર માટે બૉન્ડ યીલ્ડ વધારીને લાંબા ગાળા માટે દેવું એકત્ર કરવું રાહતની વાત હોઈ શકે છે, પરંતુ અમેરિકાના રોકાણકારો, વેપારીઓ તેમજ દુનિયાના બીજા દેશોની અર્થવ્યવસ્થા, રોકાણકારો, શૅરબજારો અને વેપારીઓ માટે આ ચિંતાની વાત છે.

જો અમેરિકામાં બૉન્ડ યીલ્ડ ઊંચી હોય તો સ્વાભાવિક છે કે આખી દુનિયાના રોકાણકારો તેમાં રોકાણ કરવા માટે ખેંચાઈને આવશે. એટલે કે દુનિયાની અર્થવ્યવસ્થાઓમાંથી રોકાણકારો પૈસાા પાછા ખેંચીને અહીં રોકાવા લાગશે.

આનું એક મોટું કારણ એ છે કે, અમેરિકી સરકારને લૉન આપવી સૌથી સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે. કારણ કે એવી સામાન્ય ધારણા છે કે અમેરિકી સરકાર તેના રોકાણકારોને પૂરેપૂરું રિટર્ન આપશે અને ક્યારેય ડિફોલ્ટ નહીં થાય.

આનો અર્થ એ છે કે, દુનિયાભરમાં હોમ લોન સહિત તમામ પ્રકારની લોન મોંઘી થઈ શકે છે કારણ કે લોન આપતી એજન્સીઓ (બૅન્કો અને બિન-બૅન્કિંગ નાણાકીય સંસ્થાઓ વગેરે) અન્ય સરકારો અને વેપારીઓ માટે પોતાની લોન મોંઘી કરી દેશે. કારણ કે તેમના માટે અમેરિકી સરકારને દેવું આપવું વધુ સુરક્ષિત છે.

આ બાકીના દેશો માટે સંકટ સાબિત થઈ શકે છે. કારણ કે તેનાથી તેમની ઘરેલુ અર્થવ્યવસ્થામાં દેવું મોંઘું થવાનું જોખમ રહે છે. મોંઘી લોન અર્થવ્યવસ્થાને ધીમી કરી શકે છે કારણ કે તેનાથી મોંઘવારીનું દબાણ વધુ વધી જશે.

ઉદ્યોગોને મોંઘી લોન આપવાથી આર્થિક પ્રવૃત્તિ ધીમી પડશે. આનાથી બેરોજગારી વધી શકે છે અને લોકોની ખર્ચ શક્તિ ઘટી શકે છે. ખર્ચમાં ઘટાડો થવાથી અર્થતંત્રમાં માંગ ઓછી થશે. આનાથી, અલબત્ત, આર્થિક વિકાસમાં ઘટાડો થશે.

આ પ્રકારનું આર્થિક દુષ્ટ વર્તુળ વિશ્વ કોઈપણ કિંમતે ટાળવા માંગે છે, ખાસ કરીને એવા સમયે જ્યારે રશિયા અને યુક્રેન અને અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનાં બે યુદ્ધોને કારણે વિશ્વ ફુગાવાથી પીડાઈ રહ્યું છે.

અમેરિકામાં બૉન્ડ યીલ્ડ કેમ વધી રહી છે?

વિશ્વની ઘણી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓ ખૂબ દેવાદાર છે, અને અમેરિકા પણ તેમાંનું એક છે.

તાજેતરના આંકડાઓ મુજબ તેનું ડેટ-ટુ-જીડીપી રેશિયો 126 ટકા છે.

ઓઈસીડીના આંકડાઓ મુજબ, 2025 માં જી-7 દેશોમાં ઇટાલી પર સૌથી વધુ દેવું હતું, જે તેની જીડીપીના 149 ટકા હતું. ફ્રાન્સ પણ 117 ટકા સાથે ખાસ પાછળ નથી.

પ્રશ્ન એ છે કે આટલા દેવાના બોજ હેઠળ દબાયેલી હોવા છતાં, યુએસ સરકાર બૉન્ડ યીલ્ડ વધારીને વધુ દેવું કેમ એકત્ર કરી રહી છે?

આનો સીધો સંબંધ ભૌગોલિક રાજકીય (જિયૉપોલિટિકલ) અનિશ્ચિતતા સાથે છે. અમેરિકી સરકારને પણ ખુદ ખબર નથી કે ઈરાન સાથેનું તેનું યુદ્ધ ક્યારે પૂરું થશે અને ઑઇલ સંકટનો નજીકના ભવિષ્યમાં કોઈ ઉકેલ આવશે કે નહીં. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ પર પણ તેનું કોઈ નિયંત્રણ નથી.

બીજી મુશ્કેલી અમેરિકી કેન્દ્રીય ફેડરલ રિઝર્વના વલણને લઈને છે. અત્યારે જે પરિસ્થિતિ છે તે જોતાં લાગતું નથી કે ફેડરલ રિઝર્વ વ્યાજદરમાં ઘટાડો કરશે, જેથી અમેરિકી સરકારને સસ્તું દેવું મળી શકે.

એટલા માટે અમેરિકન સરકાર ભવિષ્યના કોઈપણ સંકટને ટાળવા માટે લોન એકત્ર કરવામાં વ્યસ્ત છે, ભલે તેનો અર્થ ઉપજ દરમાં વધારો થાય.

'ટી રો' પ્રાઇસના મુખ્ય અમેરિકી અર્થશાસ્ત્રી બેલેરિના ઉરુસીએ વૉલ સ્ટ્રીટ જર્નલને જણાવ્યું કે નજીકના ભવિષ્યમાં બૉન્ડ બજારો અસ્થિર રહી શકે છે, પરંતુ યીલ્ડનો ઝોક ઉપર તરફ છે. તેમના મતે, યીલ્ડ વધવાના ઘણાં માળખાકીય (સ્ટ્રક્ચરલ) કારણો પણ છે અને આગળ પણ આ જળવાઈ રહેશે.

તેમનું કહેવું છે કે કોવિડ અને યુદ્ધ જેવી અણધારી ઘટનાઓએ વર્તમાન સ્તર સુધી યીલ્ડ વધારવામાં ભૂમિકા ભજવી છે.

આમાં સરકારી દેવાનું વધવું અને કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તામાં રોકાણમાં વધારો શામેલ છે.

દુનિયાના ઘણા દેશો આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સમાં ઘણું રોકાણ કરી રહ્યા છે અને આ પૈસા બૉન્ડ દ્વારા એકત્ર કરી શકાય છે.

બૉન્ડ યીલ્ડ શા માટે વધે છે?

સરકાર જ્યારે બૉન્ડ બહાર પાડે છે, ત્યારે તે પહેલેથી જ નક્કી કરી દે છે કે તે તેના પર કેટલું વ્યાજ આપશે. આ વ્યાજને કૂપન કહેવામાં આવે છે.

પરંતુ સરકારી બૉન્ડ, બહાર પાડ્યા પછી ખુલ્લા બજાર (સેકન્ડરી માર્કેટ) માં સતત ખરીદવામાં અને વેચવામાં આવે છે.

અહીં બૉન્ડની કિંમત બદલાતી રહે છે અને તેની સાથે તેની યીલ્ડ પણ બદલાતી રહે છે. કારણ કે માંગમાં ફેરફાર થતો રહે છે.

ઉદાહરણ તરીકે, જો અમેરિકી બજારમાં દસ ડૉલરના કૂપનના 100 ડૉલરના બૉન્ડ પર કોઈ રોકાણકારને 110 ડૉલર મળશે.

પરંતુ જો મોંઘવારી વધે તો બૉન્ડધારક તેને સેકન્ડરી માર્કેટમાં વેચવા માંગશે કારણ કે વધેલી મોંઘવારીને કારણે 10 ડૉલરનું વાસ્તવિક મૂલ્ય ઘટી જશે.

બૉન્ડધારક તેને વેચીને પૈસા બીજી જગ્યાએ રોકવા માંગશે જ્યાં તેને આનાથી વધુ રિટર્ન મળે.

પરંતુ જે બૉન્ડ ખરીદનાર હશે તે પણ તેને 100 ડૉલર પર નહીં ખરીદવા માંગે કારણ કે મોંઘવારી તેના રિટર્નને ઘટાડી દેશે.

માની લો કે હવે તેની કિંમત ઘટીને 90 ડૉલર થઈ જાય છે. પરંતુ કૂપન રેટ તો જૂનો જ રહેશે એટલે કે ઓછા રોકાણ પર તેનું રિટર્ન વધુ હશે. એટલે કે 90 ડૉલર પર બૉન્ડ ખરીદવા પર પણ તેને 100 ડૉલર પર મળનાર દસ ડૉલર જ રિટર્ન મળશે.

આ રીતે બૉન્ડની કિંમત ઘટવાની સરખામણીમાં તેની યીલ્ડ વધે છે.

ભારતીય શૅરબજારો પર યુએસ બૉન્ડ યીલ્ડની અસર

ભારતીય શૅરબજાર અત્યારે અનેક સંકટો સામેઝઝૂમી રહ્યું છે. ગુરુવાર સુધી શૅરબજાર સતત આઠ અઠવાડિયાં નીચે રહ્યું હતું, જે 25 વર્ષમાં પ્રથમ વખત હતું.

એક અંદાજ મુજબ એકલા આ સપ્તાહમાં બૉમ્બે સ્ટૉક ઍક્સચેન્જમાં મિડકૅપ કંપનીઓના 20 લાખ કરોડ રૂપિયા ડૂબી ગયા. શુક્રવારે એક જ દિવસમાં રોકાણકારોના છ લાખ કરોડ રૂપિયા ડૂબી ગયા.

ગુરુવાર સુધી સેન્સેક્સ ઘટીને 71,900 પર પહોંચી ગયો હતો અને નિફ્ટી 22,421 પર.

ભારતીય શૅરબજાર વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારો દ્વારા વેચાણ, યુએસ બૉન્ડ યીલ્ડમાં વધારો, કાચા ઑઇલના ભાવમાં વધારો અને રૂપિયામાં ઘટાડાને કારણે સતત નબળું પડતું જઈ રહ્યું છે.

જ્યારે બૉન્ડ યીલ્ડ વધે છે ત્યારે સામાન્ય રીતે શૅરબજાર પર દબાણ વધી જાય છે. કારણ કે ફિક્સ્ડ-ઇન્કમ રોકાણ ઉતાર-ચઢાવ ભરેલા રોકાણ કરતા વધુ આકર્ષક હોય છે.

રોકાણકારો વધુ અને સુરક્ષિત રિટર્ન માટે જોખમ વગરના રિટર્ન તરફ આગળ વધે છે.

અવિનાશ મેન્ટર રિસર્ચના સ્થાપક અને મુખ્ય સંશોધક અવિનાશ ગોરક્ષકરે લાઇવ મિન્ટને જણાવ્યું, "અમેરિકી સરકારનું દેવું લેવા અને બૉન્ડ બહાર પાડવામાં વધારા સાથે યીલ્ડ ઊંચી બની રહેવાની સંભાવના છે."

"આ ભારતીય શૅરબજાર માટે પણ નકારાત્મક છે, કારણ કે વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારોને અમેરિકી ફિક્સ્ડ-ઇન્કમ સંપત્તિઓ વધુ આકર્ષક લાગી શકે છે અને તેઓ ઊભરતા બજારોના શૅરોમાં ઓછી મૂડી રોકી શકે છે. તેથી લાંબા સમય સુધી ઊંચી બૉન્ડ યીલ્ડ સેન્સેક્સ અને નિફ્ટી પર દબાણ વધારી શકે છે."

જ્યારે એસએસ વેલ્થસ્ટ્રીટના સ્થાપક સુગંધા સચદેવાએ લાઇવ મિન્ટને જણાવ્યું કે, જ્યારે રોકાણકારોને અમેરિકી સરકારી દેવામાં વધુ રિટર્ન મળવા લાગે છે ત્યારે તેઓ ઊભરતા બજારોના શૅરોમાં રોકાણ માટે પણ વધુ રિટર્નની માંગ કરે છે.

આનાથી વિદેશી રોકાણકારો ભારતમાં પોતાનું રોકાણ ઘટાડી શકે છે, ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે શૅરોનું વૅલ્યૂએશન પહેલેથી જ ઊંચું હોય અને કંપનીઓના નબળા કમાણીનાં પરિણામોની ગુણવત્તા ઓછી હોય.

તેમણે કહ્યું કે ક્રૂડઑઇલની ઊંચી કિંમતો અને નબળા રૂપિયાથી આ દબાણ વધુ વધી જાય છે. ભારત ક્રૂડઑઇલનો મોટો આયાતકાર છે.

તેથી ઑઇલની કિંમત વધવાથી દેશનું આયાત બિલ વધે છે, જેનાથી મોંઘવારીની ચિંતા અને રૂપિયા પર દબાણ વધે છે.

વિદેશી રોકાણકારો માટે રૂપિયામાં ઘટાડો વધુ એક જોખમ છે, કારણ કે ડૉલરમાં પૈસા પાછા બદલવા પર તેમને મળતું રિટર્ન ઓછું થઈ શકે છે.

આના પછી વિદેશી રોકાણકારોની વેચવાલી શૅરબજાર અને રૂપિયો, બંને પર વધુ દબાણ વધારી શકે છે.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન