'Enweghị m obi ike dịka ya': Alicia Lissu na-atụgharị uche banyere ụgwọ ezinaụlọ ya na-akwụ maka ndọrọndọrọ ọchịchị Tanzania

Kemgbe otu afọ ugbu a, Alicia Lissu enweghị ike ikwu okwu ma ọ bụ hụ di ya, onye ndu mmegide ndọrọ ndọrọ ọchịchị Tanzania, Tundu Lissu, bụ onye na-eche ikpe aghụghọ megide ọchịchị (treason).

Ka ọ na-ebi n'ọlụpụ n'ala Belgium, ọ na-eso ikpe a na-ekiri n'ịntanetị ma ọ bụ na-enweta mmelite site n'aka ndị ọka iwu ya na-anọchite anya ya ma ọ bụ n'aka nwanne di ya nwoke, bụ nwanne Tundu Lissu nke nta.

"Oge ọnwa atọ mbụ siri ike nke ukwuu ma na-enye nrụgide uche," ka ọ kwuru.

A jidere Lissu, onye dị afọ 58, n'ọnwa Eprel 2025 mgbe ọ na-eme mkpọsa ndọrọ ndọrọ ọchịchị n'okpuru okwu mgbasa ozi nke pati ya, Chama cha Demokrasia na Maendeleo (Chadema), nke sịrị: "Enweghị Ndozigharị, Enweghị Ntuli Aka."

Ndị ọchịchị kwuru na mkpọsa ahụ bụ ihe na-akpali ọha mmadụ imegide mmepụta ntuli aka ukwu nke afọ 2025.

"O wutere m nke ukwuu," ka Alicia kwuru. "A jidegoro Lissu mbụ, ma nke a dị iche kpamkpam karịa ihe ndị gara aga."

Enweghị ohere ịtọhapụ ya n'ụlọ mkpọrọ site na mgbapụta (bail), ohere ịkpọtụrụ ya dị oke nta, ma ebubo ahụ nwere ike ibute ntaramahụhụ ọnwụ n'okpuru iwu Tanzania.

Gọọmenti Tanzania gwara BBC na Jenụwarị 2026 na:

"N'okpuru ọchịchị Onyeisiala Samia, e meela ka ohere ụmụ amaala na ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị nwee nnwere onwe karị, ebe o kwere ka ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị na ndị mmadụ sonyere n'ọgbakọ ọha na mkpọsa ndọrọ ndọrọ ọchịchị. Tanzania ugbu a bụ mba na-eduga na nnwere onwe mgbasa ozi n'etiti mba East Africa."

Gọọmenti ahụ gbakwụnyekwara na a ghaghị ịgbaso iwu nke ọma:

"Onyeisiala Samia kpọrọ Tundu Lissu, onye nọ na mba ọzọ, ka ọ laghachi Tanzania ka ọ gaa n'ihu na ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị ya. Etu ọ dị, ọ dịghị onye karịrị iwu. A pụghị ikwurịta ikpe Tundu Lissu n'ihi na okwu ahụ ka dị n'ụlọikpe."

Mgbe ọ nụrụ banyere njide di ya, kama ịga Tanzania, Alicia siri Brussels—ebe ọ bi kemgbe afọ 2018—fee ụgbọelu gaa United States, ebe ụmụ ejima nwoke ha abụọ na-amụ akwụkwọ. Otu n'ime ha nọ na-akwado maka ule mbanye mahadum, ma ọ tụrụ egwu na akụkọ ahụ ga-emetụta ha nke ukwuu.

"O juru ha ajụjụ ọtụtụ," ka ọ na-ekwu. "Ha chọrọ ịma otú m si nwee ntụkwasị obi na a ga-ahapụ nna ha."

N'ime abalị ole na ole, ọrụ ya gbanwere bụrụ nke ijide ezinụlọ ahụ ọnụ ka ha ghara ịdapụ n'ọnọdụ siri ike ahụ.

"Agwara m ụmụ anyị na nna ha nwere ihe ọtụtụ n'ime anyị enweghị. Enweghị m obi ike ya. Enweghị m onyinye pụrụ iche ya. Anyị kwesịrị ịdị mpako banyere ya."

N'azụ okwu nkasi obi ndị ahụ, ọ nọ na-eche ihu ọnọdụ ọhụrụ n'ndụ ya nke ọ dịghị mgbe o chere na ọ ga-abanye n'ime ya.

"Nke a bụ oge mbụ m hụrụ onwe m n'ọnọdụ ebe enweghị m nkwado ọ bụla sitere n'aka Lissu," ka ọ na-ekwu. "Ọ nọghị ebe a n'ahụ, ma nkwado ego adịghịkwa. Ugbu a, ọ bụ m ga-elekọta onwe m na ụmụ nwoke anyị abụọ."

Nkenke nlele banyere onye na-agbachitere ikike mmadụ

Oge mbụ Alicia Lissu hụrụ ihe na-egosi etu di ya ga-esi gaa ogologo ụzọ n'ịlụ ọgụ maka ikpe ziri ezi, ọ bụ mgbe ọ ka bụ nwa akwụkwọ iwu na-ezo ndị uwe ojii.

Nke a mere n'afọ ndị 1990, mgbe ọ nọ n'ime ụlọ ya na Mahadum Dar es Salaam ma nụ ka a na-akụ ọnụ ụzọ ya ike n'ụzọ na-egosi ụjọ.

"Tundu na-eku ume ọkụ ọkụ," ka ọ na-echeta. "Ọ gwara m, 'Achọrọ m naanị ebe m ga-ezo.'"

Mkpesa ụmụ akwụkwọ amalitela n'ogige mahadum ahụ, a kpọkwara ndị uwe ojii ka ha kwụsị ya. Ndị uwe ojii ahụ bịakwara na nkịta.

"O juru m anya ịhụ otú obi siri ya ike nakwa otú o si chọọ itinye aka n'ihe gbasara ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke mahadum," ka ọ na-ekwu.

"Ihe mbụ bịara m n'obi bụ, 'Tundu, ị ga-akpachara anya. Ndị mmadụ nwere ike imerụ gị ahụ.'"

Nke ahụ abụghị oge ikpeazụ ọ ga-ahụ onwe ya na-echegbu onwe ya banyere nchekwa ya.

Ihe karịrị afọ iri atọ gachara, Alicia na-ekwu okwu site na Belgium. Ịga biri ná mba ọzọ abụghị akụkụ nke atụmatụ ndụ ha. N'otu aka ahụkwa, njide ugboro ugboro, mgbọ e gbara di ya nke fọrọ nke nta ka o gbuo ya, ma ọ bụ ohere nke ịbụ onye a ga-ekpe ikpe maka mpụ ịgba ọchịchị mgba okpuru abụghịkwa ihe ha tụrụ anya ya.

N'agbanyeghị nke ahụ, mgbe ọ na-atụgharị uche banyere ndụ ha ọnụ, ihe na-apụta abụghị naanị akụkọ nwoke ndu ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke chụpụrụ nnwere onwe ya ugboro ugboro n'ihi nkwenkwe ndọrọ ndọrọ ọchịchị ya. Ọ bụkwa akụkọ nwunye nke buru ibu ọrụ na nsogbu onwe onye na nke ọrụ nke na-esite n'ịlụ di bụ onye na-achọ mgbanwe n'obodo.

"Amasị m Lissu n'ihi na ọ bụ nwoke nwere ọgụgụ isi nke ukwuu," ka Alicia Lissu na-ekwu.

Ha abụọ zutere mbụ n'oge ọrụ mba a na-amanye ndị ntorobịa ime, tupu ha ezute ọzọ n'ụlọ akwụkwọ iwu. Ha na-anọkarị mgbede n'ọba akwụkwọ na-agụ akwụkwọ ma bụrụ ezigbo enyi ogologo oge tupu ịhụnanya etolite n'etiti ha.

"Amalitela m ịghọta echiche ya banyere ihe ọ bụla ọ chere na ọ bụghị nke ziri ezi ma ọ bụ nke kwekọrọ n'ezi omume."

Ọ kwenyere na ọtụtụ n'ime agwa ahụ sitere n'otú e siri zụlite ya n'ime ime obodo Tanzania nakwa n'aka nna ya, onye, dịka o si kwuo, "kpọrọ ụdị mmegbu ma ọ bụ ikpe na-ezighị ezi ọ bụla a na-eme ndị ọzọ asị."

Ọ zọpụtara maka oche omeiwu n'afọ 1995 ma daa. N'agbanyeghị nke ahụ, ka ọ na-erule mgbe ha lụrụ di na nwunye n'afọ 1997, Alicia amarala na ndọrọ ndọrọ ọchịchị ga-abụ akụkụ dị mkpa nke ndụ ha.

N'afọ 2008, Lissu malitere ikwu okwu nke ọma gbasara ịlaghachi ọzọ na ndọrọ ndọrọ ọchịchị ma nwaa ọzọ ịbanye n'omeiwu. Alicia na-echeta na ihe na-echegbu ya abụghị naanị ntuli aka, kama bụ otu ha ga-esi zụlite ụmụ ha.

"Ịzụ ụmụ mgbe di gị bụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị agaghị adị mfe," ka ọ na-ekwu.

O kwuru eziokwu. Ịnọpụ iche ogologo oge ghọrọ ihe a na-ahụkarị ka ọ na-eme njem n'akụkụ dị iche iche nke Tanzania iji wulite nkwado maka pati ya, Chadema.

"Afọ Ọhụrụ mbụ anyị nọrọ iche bụ na 2008," ka ọ na-ekwu.

Ezinụlọ ahụ na-ahụ ya obere oge karịa ka mbụ, ka ọrụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị ya na-aga n'ihu nke ọma ma bụrụ nke na-enweta nnukwu ihe ịga nke ọma.

Mgbe ahụ, nnwuchi malitere

Lissu meriri ntuli aka ma bụrụ onye omeiwu na-anọchite anya mpaghara Singida East n'afọ 2010, ma n'oge na-adịghị anya o mepụtara aha ya dịka otu n'ime ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị mmegide na-ekwu okwu n'ezoghị ọnụ n'obodo ahụ.

Ma Alicia na-ekwu na ọnọdụ gbanwere nke ukwuu mgbe John Magufuli ghọrọ onye isi ala n'afọ 2015.

Ka Lissu na-akatọ mkpebi gọọmenti n'ihu ọha ma na-ajụkwa iwu na atụmatụ onye isi ala, njide ya ndị uwe ojii malitere ịghọ ihe a na-ahụkarị.

"Afọ 2016 bụ afọ siri ezigbo ike nye ezinụlọ m."

A na-ejide ya ugboro ugboro ma na-ebo ya ebubo ịkpali ọha imegide ọchịchị (sedition). Otu n'ime ebubo ndị ahụ bịara mgbe o kwuru na e jidere ụgbọelu gọọmenti na Canada n'ihi ụgwọ a na-akwụbeghị.

Ọ na-echeta ọnwa dum ndị ndụ ha gbadoro naanị n'ịga ụlọ ọrụ ndị uwe ojii, ịpụta n'ụlọ ikpe, ịnọ na ikpe mgbapụta (bail hearings), na ịkwadebe maka ịgbachitere onwe ha n'iwu.

"Anaghị m arụ ọrụ n'afọ 2016," ka ọ na-ekwu. "Ọ bụ naanị njide ọzọ, njide ọzọ, njide ọzọ."

Nrụgide ahụ ka njọ n'afọ 2017 mgbe Lissu malitere ịgwa ya na e nwere ndị na-eso ya n'azụ.

N'agbanyeghị na Lissu chere ndị nọ n'ime ụgbọala ahụ ihu ma kpọọkwa n'ihu ọha ka e mee nyocha banyere ya, ọ dịghị ihe ọ bụla mere.

"Amalitela m ịtụ egwu," ka Alicia na-ekwu. "Amalitela m ichegbu onwe m banyere ndụ ya."

Ma Lissu kwụgidere n'echiche ya.

"Ọ sịrị, 'Agaghị m akwụsị. Agaghị m akwụsị ikwupụta echiche m gbasara ihe m kwenyere na ọ bụ eziokwu ma bụrụkwa nke ziri ezi.'"

Ụbọchị ihe niile gbanwere

Na ụbọchị 7 Septemba 2017, Lissu hapụrụ ụlọ omeiwu dị na Dodoma wee malite ịlaghachi n'ụlọ. Ndị agha egbe ji egbe akpaka (automatic rifles) wakporo ya ma gbaa ya ọtụtụ mgbọ. Mgbọ ahụ kụrụ ya ugboro 16 n'afọ na n'ukwu.

Maka Alicia, ahụmahụ ahụ malitere site n'ozi rutere na ekwentị ya. Mgbe foto malitere ịgbasa na-egosi uwe di ya juputara n'ọbara, ọ tụrụ egwu na ihe kacha njọ emeela.

"Ọ bụ naanị iti mkpu ka m tiri," ka ọ na-ekwu. "A gbagburu Lissu."

Ọbụna ugbu a, ọtụtụ afọ ka e mesịrị, Alicia ka na-esiri ya ike ịkọwa awa ndị sochiri ihe ahụ. Ọ hụrụ ka ndị agbata obi na-ezukọta nwayọ nwayọ n'èzí ụlọ ya.

"Anya m hụrụ n'ihu ndị ahụ," ka ọ na-ekwu nwayọ. "Onyonyo ndị ahụ ka na-anọgide n'uche m."

E mere ngwa ngwa bugara ya ọdụ ụgbọelu ma fee ya gaa ụlọ ọgwụ dị na Dodoma, ebe a gwara ya na di ya ka dị ndụ.

"Enwere m ike ịhụ na ọ ka dị ndụ. Nke ahụ bụ oge mbụ m kwenyere na Lissu anwụghị."

Ma obi ụtọ ahụ adịteghị ogologo oge.

A ghaghị ibuga Lissu na Nairobi maka nlekọta ahụike pụrụ iche. N'otu oge, Alicia na-ekwu na obi ya kwụsịrị ịkụ, ndị dọkịta wee lụsie ọgụ ike iji mee ka ọ laghachi n'ọnọdụ nkịtị.

"Anyị guzo naanị ebe ahụ," ka ọ na-echeta. "Anọ m na-ekpe ekpere niile m nwere ike ikpe."

Mgbe e nyechara ya ọgwụgwọ ọzọ na Kenya, e bufere ya Belgium, ebe ọ nọrọ ọtụtụ afọ na-enweta ịwa ahụ ugboro ugboro na mgbatị ahụ iji laghachi n'ahụ ike.

Maka Alicia, ụfọdụ ọnyá anaghị agwọ agwọ ruo taa.

"Ọ dịghị mgbe e mere nyocha ọ bụla banyere ihe ahụ," ka ọ na-ekwu. "Nke ahụ bụ otu n'ime ihe na-eme ka ọnyá ndị ahụ nọgide na-egbu mgbu n'obi."

Site na mgbaba n'ala ọzọ gaa n'ụlọmkpọrọ

Ezinụlọ ahụ mechara biri na Belgium mgbe Lissu nọ na-anata ọgwụgwọ na mgbatị ahụ siri ike ruo ogologo oge.

"Anyị rutere n'oge mmalite oge oyi, ebe oyi na-atụ nke ukwuu," ka ọ na-ekwu.

"Ma enwere m mmetụta nke nnukwu udo na ntụrụndụ."

N'oge mbụ n'ime ọtụtụ afọ, ezinụlọ ahụ nwere ike ilekwasị anya n'ịgbake ahụike kama naanị ịgbalị ịlanarị nsogbu ndị ha na-eche ihu.

Mgbe Onye Isi Ala John Magufuli nwụsịrị n'afọ 2021, onye nọchiri ya, Samia Suluhu Hassan, ghọrọ onye isi ala Tanzania. Gọọmenti ya gosipụtara na ọ chọrọ ime ka ọnọdụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị bụrụ nke mepere emepe karịa ma gbaakwa ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị mmegide bi ná mba ọzọ ume ka ha laghachi n'ụlọ.

Na Jenụwarị 2023, ihe karịrị afọ ise mgbe e gbagburu ya, Lissu laghachiri Tanzania.

"Ọ gwara m, 'Achọrọ m ịlaghachi ma nye nkwado m na ihe ọmụma m banyere iwu iji nyere aka n'usoro ime udo na ime ka ndị mmadụ dị n'otu. Nke a nwere ike imepe ụzọ maka mgbanwe,'" ka Alicia na-ekwu.

O nyere di ya aka ichikota ihe ya maka nlọghachi ya na Tanzania.

"Amara m oge na-ekwesịghị m ịmanye ya ime ihe m chọrọ," ka ọ na-ekwu.

E nwere mmetụta na isi ọhụrụ nke ndụ ha nwere ike ịmalite. Ma kama nke ahụ, esemokwu ọzọ ya na ọchịchị ka nọ n'ihu.

Ugbu a, mgbe ọ na-ekwu banyere di ya, ọbụna n'agbanyeghị na ejighị n'aka ihe ga-esi n'ikpe ebubo ịgba ọchịchị mgba okpuru a na-ekpe ya pụta, Alicia ka na-ahụ otu nwa okorobịa ahụ bịara na-eku ume ọkụ ọkụ n'ụlọ ya n'ụlọ akwụkwọ mahadum, na-achọ ebe mgbaba mgbe mkpesa ụmụ akwụkwọ gasịrị.

Otu nwoke ahụ ka ọ na-ahụ—onye kwenyere na ọ bụ ọrụ ya iguzogide ihe ọ chere na ọ bụ mmegbu na ikpe na-ezighị ezi.

Maka Alicia, nnọgidesi ike ahụ bụ ma ihe na-eme ka ọ bụrụ onye ọ na-anya isi maka ya, ma bụrụkwa ihe na-ewetara ya ihe mgbu.

Ọ bụkwa nnọgidesi ike ahụ mere ka ọ bụrụ onye ndọrọ ndọrọ ọchịchị ọ ghọrọ.

"Nke a abụghị Lissu na-atụ egwu," ka ọ na-ekwu. "Nke a bụ Lissu ị gaghị enwe ike ileghara anya."

Mgbe e zigachara ọtụtụ arịrịọ ka gọọmenti Tanzania kwuo okwu banyere okwu a, gọọmenti ahụ rịọrọ ka anyị gbaa Minista na-ahụ Maka Okwu Ndị Dị N'ime Obodo, Onye Isi Ụlọ Omeiwu, na Minista Steeti ajụjụ ọnụ ọnụ n'otu oge. BBC jụrụ ime ajụjụ ọnụ mmadụ atọ ahụ n'otu oge n'ihi na nke ahụ agaghị adị mfe ma ọ bụ bụrụ ihe ga-arụ ọrụ nke ọma. Mgbe nke ahụ gasịrị, gọọmenti Tanzania jụrụ ịnye nkọwa ma ọ bụ kwuo okwu banyere okwu ahụ.