پنج سال حکومت طالبان؛ چه چیزهایی در «ارگ»، ساختمان ریاست جمهوری سابق، تغییر کرده است؟

پنج سال پیش و اواسط ماه جاری میلادی گروه طالبان ساختمان ریاست جمهوری در کابل را تسخیر کرد و این‌گونه حاکمیت بر افغانستان را از آن خود کردند. ساختمان ریاست جمهوری سابق افغانستان موسوم به «ارگ» تحت حاکمیت طالبان بیشتر از پیش دور از انظار عمومی و حتی دسترسی رسانه‌ها قرار گرفته است.

این مهم‌ترین مکان حکومتی که زمانی هر امور آن آداب و اصول ويژه تشریفات داشت، اکنون به اصطلاح به «سبک وطنی» مدیریت می‌شود. شاید تعجب نکنید که دوغ از نوشیدنی‌های مطرح این مکان شده است ولی شاید ندانید که زمامداران جدید، را‌ه های قدیم ورود به ارگ را دوباره باز کرده‌اند.

در تابستان امسال در یک فرصت کم‌سابقه با جمعی از خبرنگاران برای مشاهده آغاز کار یک وب‌سایت جدید حکومتی به ارگ ریاست جمهوری رفتم. در این بازدید بدون دوربین ولی با قلم و کتابچه؛ تصویر آنچه که در ارگ ریاست جمهوری تحت حاکمیت طالبان به چشم می‌خورد را ضبط کردم؛ چیزی که دریافتم تصویری کوچک از یک تغییر بزرگ در پنج سال اخیر افغانستان بود.

ورود به امنیتی‌ترین و حساس‌ترین مکان

ارگ ریاست جمهوری در بیست سال حضور ایالات متحده در افغانستان از یک سو با دوربین‌های پیشرفته مداربسته مربوط به آژانس استخبارات مرکزی آمریکا، « سی‌آی‌ای»، در هتل آریانا واقع در چهارراه آریانا و از سوی دیگر توسط بالون هوایی بزرگ امنیتی ناتو از سمت مسجد عیدگاه تحت نظارت امنیتی بود. همزمان، نیروهای ویژه امنیت ریاست جمهوری مشهور به «پی‌پی‌اس»، وزارت دفاع و اداره امنیت ملی آن زمان، امنیت ارگ را عهده‌دار بودند.

در آن زمان، مهمانان و کارمندان ارگ از مسیر چهارراهی زنبق با عبور از حداقل سه محل ایست و بازرسی و از چهارراهی آریانا وارد جاده ارگ می‌شدند. اکنون همه موانع و دیوار های امنیتی سفارت آمریکا از میان برداشته شده است و بعد از ۲۰ سال برای نخستین بار بر علاوه مسیر چهارراهی زنبق، ورد کارمندان و مهمانان رسمی به ارگ از راه اصلی و مستقیم، یعنی از چهارراه صحت عامه - که در قبلا به «چهارراه مسعود» مشهور بود - نیز صورت می‌گیرد.

در چهارراه آریانا که اکنون نخستین ایست امنیتی متصل به ارگ است، از تک تیراندازها و دوربین‌های امنیتی بزرگ در زمان پیش ازحکومت طالبان، دیگر خبری نیست.

چند لحظه که برای بازرسی‌های امنیتی در چهارراه آریانا منتظر ماندیم، متوجه شدم که با آنکه شکل و حال این محل تغییر کرده ولی این چهارراه هنوز هم یاد آور دو اتفاق بزرگ در تاریخ افغانستان است.

در یک سوی این میدان بزرگ، طالبان در حکومت اول‌شان (در اواسط دهه ۹۰ میلادی/۷۰ خورشیدی) با تسخیر کابل، نجیب‌الله احمدزی، رئیس جمهور پیشین، را که آن زمان به دفتر ملل متحد پناهنده بود، کشتند و در ششم مهر ۱۳۷۵ خورشیدی در اولین روزحکومت‌شان جسد او و برادرش را درهمین‌جا آویزان کردند.

مقابل محلی که جسد رئیس جمهوری پیشین افغانستان را آویزان کردند هتل آریانا قرار دارد. این ساختمان زرد رنگ از نمادهای آشنای کابل بود و زمانی از قدیمی‌ترین و با شکوه‌ترین هتل‌های عروسی پایتخت به حساب می‌آمد.

در بیست سال جمهوریت، هتل آریانا در اختیار نیروهای ویژه امنیتی آمریکایی بود و بیشتر به نام مقر« سی‌آی‌ای» - آژانس اطلاعاتی مرکزی آمریکا - شهرت داشت. در زمان جمهوریت مأمورین ارگ به خبرنگارانی که از این مسیر به ارگ می‌رفتند می‌گفتند « زور ما نمی‌‌رسد. حتی نگاه کردن مکرر و مشکوک به سوی وتل آریانا می‌تواند به بازداشت و یا بازجویی شما بیانجامد».

در پنج سال حکومت طالبان حتی شایعاتی بود که گویا «سی‌آی‌ای» هنوز هم در هتل آریاناست. ولی من یک سال پیش توانستم از این ساختمان دیدن کنم. البته که آمریکایی‌ها و هیچ خارجی دراین ساختمان که اکنون خالیست نبودند ولی اتاق‌های هتل آریانا، به ويژه زیرزمینی‌های آن با سیم‌کشی‌های عجیب و غریب نشان می‌دهد که زمانی این مرکز خیلی مهم بوده است.

وقتی من از هتل آریانا دیدن کردم کار ساخت و ساز در آن جریان داشت. ظاهرا این مکان که اکنون در تملک وزارت دفاع حکومت طالبان است که آن را برای یک مهمانخانه لوکس دولتی آماده می‌کردند. گرچه از سخنگوی وزارت دفاع تقاضا کردم اجازه دهند یک گزارش تصویری مفصل از این هتل برای بی‌بی‌سی تهیه کنم اما پاسخی دریافت نکردم.

در مسیر ارگ، نیروهای امنیتی استخبارات و پلیس حکومت طالبان مستقرهستند؛ بسیاری بدون یونیفورم نظامی. در میانه راه هتل آریانا و دروازه اصلی ورودی ارگ، بررسی دوباره انجام می‌شود تا نام فرد در فهرست مجاز باشد.

حاکمیت دستار و قدیفه‌داران

در روز فروپاشی حکومت پیشین، نیروهای طالبان به رهبری صلاح‌الدین ایوبی، فرمانده ازبک‌تبار، وارد ارگ شدند؛ مردم از طریق برنامه زنده و اختصاصی تلویزیونی الجزیره دیدند که دفتر رئیس جمهورمحمد اشرف غنی و تالار کنفرانس و جلسات کابینه که اغلب افراد با کت و شلوار و کراوات در آنجا حضور می‌یافتند در کنترل افراد دستاربه‌سر وقدیفه‌دار (لنگ و دستار) مسلح طالبان افتاده است. ازآن به بعد تصویربرداری از امور و دور و بر ارگ به شدت محدود و حتی در بسیاری از موارد ممنوع شده است.

در مقابل دروازه اصلی ارگ، صحنه‌ای آشنا اما متفاوت به چشم می‌خورد؛ دو افسر تشریفات با یونیفورم ماشی رنگ، دستکش‌های سفید و کلاه‌ ایستاده اند، یادگار دوران جمهوریت، اما این بار با ریش‌های انبوه.

پس از عبور از دروازه اصلی و گذر از برج ساعت، که پرچم سفید طالبان بر فرازش برافراشته است، مرحله نهایی بازرسی انجام می‌شود. در اینجا، وسایل شخصی مانند موبایل تحویل داده می‌شود. با این حال، برخلاف گذشته، روند بازرسی با برخوردی نرم و کم‌تنش انجام می‌گیرد.

دو افسر تشریفات با همان یونیفورم، دستکش‌ و کلاه‌ در ورودی اینجا هم ایستاده‌اند. همین چهار افسر تشریفات شاید از تنها یونیفورم پوشان آراسته در ارگ باشند. هرچند یکی دو مامور پلیس ترافیک هم که شلوار فرم پوشیده‌اند به چشم می‌خورند ولی نه به آن شکل و شمایلی که پلیس ترافیک ارگ باید به آن آراسته باشد.

درصحن حیاط درست بعد از «برج ساعت» درارگ و آنسوی پنجره‌های شعبه‌های مامورین بسیاری دستار و شمار زیادی از مردم کلاه بر سر و قدیفه به‌شانه دارند. تقریبا ناممکن است که مامورین، مراجعین و مهمانان ارگ را از هم تفکیک کنید. من که در گذشته بدون کت و شلوار به ارگ نمی‌رفتم با پیراهن و شلوار محلی آمدم هرچند ممانعتی برای کت و شلوارپوشان هم نیست.

قصر چهارچنار؛ روایت سبز در دل ارگ

ارگ و اطراف آن، شاید یکی از آخرین پناهگاه‌های سبز کابل باشد؛ جایی که چنارهای کهن‌سال، با قامت‌های استوار، هنوز در باد نجوا می‌کنند و برگ‌هایشان قصه‌های شکوه گذشته را روایت می‌کنند.

در میان این محوطه، قصر «چهارچنار» قرار دارد، ساختمانی که با معماری مدرن در دوران جمهوریت ساخته شد و بر دیوارهای داخل قصر «چهار چنار» تصاویر شاهان و رؤسای جمهور افغانستان نصب بود. اما اکنون ساکنان جدید ارگ، عکس‌ها را از دیوار برداشته و به جای آن‌ها خطاطی از آیات قرآن با خط نستعلیق و قاب‌های از میناتوری‌های بدون تصویر افراد گذاشته‌اند.

حاکمیت جدید و تغییر فهرست غذا

در سال‌های جمهوریت، لذت غذای دست‌پخت آشپزان ماهر ارگ ریاست جمهوری معروف بود. یکبار این آوازه که گویا در منو و فهرست غذای ارگ تحت حاکمیت محمد اشرف غنی، «۱۸ نوع گوشت» است، خبرساز شد و مورد انتقاد مردم قرار گرفت.

مهمان نوازی همچنان در ارگ پا برجاست و من همراه با بقیه مهمانان ارگ برای صرف غذا به تالار بزرگ و باشکوه «قصر سلام خانه» رفتم.

پلو هنوز هم غذای مقتدر دسترخوان و سفره ارگ‌نشینان است. گوشت تنها در دو نوع گوسفندی و مرغ به عنوان «سالند» ارائه شد. برخی از کارکنان که از گذشته در ارگ هستند به من گفتند که با حاکمیت طالبان نوشیدنی دوغ در فهرست افزوده شده است.

دوغ در کابل بیشتر در تابستان نوشیده می‌شود ولی درقندهار و ولایت‌های همجوار آن دوغ نوشیدنی چهار فصل و جز لاینفک سفره است.

مسجد جدید

با اذان ظهر، به مسجد تازه‌ساخت ارگ رفتم؛ مسجدی که طالبان ساخته‌اند و از نظر شکوه، هماهنگ با دیگر بخش‌هاست. امام جوان طالب نماز را اقامه ‌کرد.

مسجد قدیمی ارگ همچنان پابرجاست و احتمالا برای مقامات بلندپایه، به‌ویژه به دلیل نزدیکی به قصر دلگشا، دفتر رئیس‌الوزرای (نخست‌وزیر) حکومت طالبان، استفاده می‌شود. امام اصلی مسجد ارگ قاری محمد حنیف است. در مسجد جدید، بیشتر نمازگزاران نیروهای امنیتی و کارمندان خدماتی‌اند، نه مقام‌های رده‌بالا.

کاخ بی امیر

شماری از مقامات رده دوم طالبان در ارگ بسر می‌برند. اما فرمان‌های مهم دولتی نه از ارگ بلکه از قندهار صادر می‌شوند. کاخ ریاست جمهوری دیگر به مکان درجه دوم قدرت در افغانستان تبدیل شده است. پنج سال است که ارگ بدون امیر است. با این‌حال اهمیت سیاسی این کاخ بلند هنوز پابرجاست. بر اساس شواهد تاریخی هر کس و تا هر زمانی‌که به همین چهار دیورای سنگی ساخته شده در ۸۰ جریب زمین حاکم بوده، صاحب فرمان افغانستان هم بوده است.