Muddo intee le'eg ayay Iiraan sii wadi kartaa dagaalka?

Dhowr bilood ka dib markii uu dagaalku bilaabmay, Iran waxay lumisay qayb ka mid ah awooddeeda milatari iyo kaabayaasheeda, waxayna wajahaysaa cadaadis dhaqaale oo sii kordhaya. Haddana, kuwa go'aannada gaara ee Jamhuuriyadda Islaamiga ah ayaa weli u dhaqmaya sidii iyagoon ku degdegaynin inay soo afjaraan dagaalka.

Iran waxay sii waddaa inay riddo gantaallo iyo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn (drones), waxayna ka dhigtay marinka Hormuz mid ka mid ah qalabkeeda ugu muhiimsan ee cadaadiska lagu saaro dhinaca kale; waxayna diidday inay aqbasho joojinta colaadda xitaa xilliyada ay yaraadeen weerarrada Mareykanka. Weerarkii lagu qaaday saldhig Mareykan ah oo ku yaalla Urdun —kaas oo dhacay ka dib dhowr maalmood oo hakad ku jiray weerarrada labada dhinac— ayaa ahaa tusaale dhawaan dhacay.

Dhaqankan waxaa sababi kara arrimo dhowr ah. Waxaa laga yaabaa in Tehran ay rabto inay muujiso inaanu Mareykanku keligiis go'aamin karin waqtiga iyo xawaaraha dagaalka. Isla mar ahaantaana, waxaa laga yaabaa inay weli rajaynayso in dagaal dheeraadaa uu kordhin doono kharashka milatari, dhaqaale, iyo siyaasadeed ee dagaalka ku baxaya Mareykanka, taas oo ugu dambeyntii Washington u horseedi karta inay aqbasho qaar ka mid ah dalabaadka Iran. Hase yeeshee, falanqayntan waxaa ka dambeeya su'aal aad uga muhiimsan: Muddo intee le'eg ayay Jamhuuriyadda Islaamiga ah ee Iran sii wadi kartaa dagaalkan?

Waa maxay awoodda milateri ee Iiraan ay ku sii wadi karto dagaalka?

Bilo ka dib bilowgii dagaalka, weli sawir cad lagama hayo awoodaha milatari ee harsan ee Jamhuuriyadda Islaamiga ah. Qaybo ka mid ah warshadaha difaaca iyo xarumaha wax soo saarka gantaalada ayaa la bartilmaameedsaday, laakiin ma jiraan tirakoob madax-bannaan oo ku saabsan kaydka ama heerka burburka soo gaaray hubka Iiraan.

Qaar ka mid ah qiimeynta sirdoonka Mareykanka, ugu yaraan bilaha hore ee dagaalka, ayaa soo jeediyay in qayb muhiim ah oo ka mid ah awooddani ay weli taagan tahay. CNN ayaa werisay horraantii Abriil, iyadoo soo xiganaysa ilo xog ogaal u ah qiimeynta sirdoonka Mareykanka, in qiyaastii kala bar gantaalada Iiraan ay weli sugan yihiin iyo in Tehran ay haysato kumanaan diyaaradood oo aan duuliye lahayn.

Tan iyo markaas, waxaa dhacay weerarro dheeraad ah, tirooyinkanna laguma dabaqi karo xaaladda hadda jirta. Hay'adda falanqaynta siyaasadda ee Chatham House ayaa sidoo kale qiyaasteedii ugu dambaysay ku sheegtay in aanay jirin qiimayn lagu kalsoonaan karo oo ku saabsan kaydka gantaallada ee Iiraan ay hadda haysato.

Habka ay Iiraan u isticmaasho hubkeeda ayaa sidoo kale isbeddelay, iyadoo mowjadaha weerarrada gantaallada ay noqdeen kuwo ka yar kuwii la arkayay bilowgii dagaalka.

Behnam Bentaleblou, oo ah cilmi-baare sare oo ka tirsan hay'adda Foundation for Defense of Democracies, ayaa wareysi uu siiyay BBC Persian ku sheegay in go'aanka iyo rabitaanka lagu sii wado dagaalka ay ka muhiimsan yihiin awoodda ay Jamhuuriyadda Islaamiga ah u leedahay dagaalkan: "Mid ka mid ah saameyntii ugu muhiimsanayd ee dagaalkii 40-ka maalmood socday ayaa ahayd in bartilmaameedsiga kaabayaasha warshadaha difaaca uu xaddiday awoodda wax-soo-saar ee Iiraan ee mustaqbalka, hase yeeshee qayb weyn oo ka mid ah hubka ay Jamhuuriyadda Islaamiga ah hore u haysatay ayaa weli sidiisii ​​u yaalla, waxaana la soo saaray goobihii lagu kaydinayay ee dhulka hoostiisa ku yaallay tan iyo bilowgii dagaalka."

Ururka Foundation for Defense of Democracies ayaa taageeray siyaasad ku dhisan cadaadis xooggan iyo tallaabooyin militari oo ka dhan ah Jamhuuriyadda Islaamiga ah. Mudane Bentaleblou ayaa yiri: "Maamulku wuxuu og yahay inuu wajahayo dhibaato dhanka sahayda hubka ah. Sababtaas awgeed, inkastoo ay si joogto ah u ridayaan gantaallo, haddana tirada gantaallada ku jira mowjad kasta oo weerar ah ayaa hoos u dhacday."

Dabcan, awoodda lagu sii wadi karo dagaalka laguma cabbiro oo kaliya tirada gantaallada riddada dheer (ballistic missiles). Diyaaradaha aan duuliyaha lahayn (drones) iyo gantaallada cruise-ka ah ayaa ah kuwo si fudud oo degdeg ah loo soo saari karo; taliyayaashii la dilayna waa la beddelay, qaab-dhismeedka taliskuna ma uusan burburin. Intaas waxaa dheer, maamulka Iiraan wuxuu weli awood u leeyahay inuu carqaladeeyo marinka Hormuz.

Mohammad Ghaedi, oo ah bare dhiga cilmiga xiriirka caalamiga ah ee Jaamacadda George Washington, ayaa saddex arrimood u arka kuwo go'aaminaya sii wadidda dagaalka ee Iiraan: "Joogteynta hoggaanka siyaasadeed iyo kan militari, awoodda lagu soo saaro laguna rido gantaallada iyo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn, iyo ilaalinta awoodda lagu carqaladeyn karo marinka Hormuz."

Mudane Ghaedi wuxuu aaminsan yahay in Jamhuuriyadda Islaamiga ah ay ilaa hadda muujisay inay awood u leedahay beddelidda taliyayaasha: "Sidaas darteed, ka saarista hoggaamiyeyaasha iyo taliyayaasha daruuri kama dhigayso inay carqalad ku timaaddo qaab-dhismeedka qaadashada go'aannada."

"Tirada saxda ah ee gantaallada riddada dheer ee haray lama yaqaan, balse diyaaradaha aan duuliyaha lahayn iyo gantaallada cruise-ka ah ayaa ah kuwo si fudud oo degdeg ah loo soo saari karo; Iiraanna waxay u badan tahay inay sii wadi karto awooddeeda ridista hubkaas — inkastoo ay noqon karto mid aan sidaa u xoogganayn — muddo dheer, isla markaana ay weli haysato awood ay ku carqaladeyn karto marinka Hormuz."

Dhanka kale, dhaqanka Tehran ayaa muujinaya in go'aan-qaatayaasha Jamhuuriyadda Islaamiga ah aysan hadda u arkin sii-socoshada colaadda inay iyaga uun dhibaato ku tahay.

Weerarkii lagu qaaday saldhigga cirka ee Mawfaq al-Salti ee dalka Urdun—kaas oo dhacay ka dib maalmo dhowr ah oo hoos-u-dhac weyn uu ku yimid hawlgallada Mareykanka—ayaa ahaa mid ka mid ah calaamadaha muujinaya habkan. Ma jirto sharraxaad rasmi ah oo cad oo ku saabsan ujeeddooyinka Tehran, balse waxaa jirta suurtagalnimo ah in Iran aysan doonayn in Washington ay keligeed go'aansato goorta la joojinayo iyo goorta dib loo bilaabayo colaadda. Joojin muddo dheer ah ayaa sidoo kale siin lahayd Mareykanka waqti uu dib isugu habeeyo, u xoojiyo difaaciisa, isla markaana u beddelo qaar ka mid ah rasaastii iyo hubkii ka dhammaaday.

Hase yeeshee, sii-socoshada dagaalku waxay sidoo kale kharash ku tahay Mareykanka. Joojinta iyo burburinta gantaallada iyo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn (drones-ka) ee Iran ayaa kordhiyay isticmaalka kaydka difaaca Mareykanka, iyadoo qiimeynno ay sameeyeen dhinacyo Mareykan ah ay ka digeen xawaaraha lagu beddelayo hubkan la isticmaalay. Kororka qiimaha tamarta iyo kharashka ku baxaya joogitaanka ciidamada ee gobolka ayaa iyaguna door ku leh xisaabtan-kan.

Mohammad Ghaedi ayaa yiri: "Waxay u muuqataa in xisaabtanka Tehran uu yahay in la kordhiyo kharashka dagaalka ee ku baxaya Mareykanka iyadoo lagu tiirsanayo adkeysi. Walaaca laga qabo hoos-u-dhaca kaydka gantaallada Mareykanka, kharashka badan ee ku baxaya ka-hortagga iyo burburinta hubka cadowga, saameynta dagaalku ku leeyahay qiimaha shidaalka, iyo arrimaha siyaasadda gudaha Mareykanka ayaa Tehran ku abuuray rajo ah inay ku qasbi karto Washington inay aqbasho qaar ka mid ah shuruudaheeda."

Haddii xisaabtankani uu sax yahay, hadafka Tehran ma aha daruuri inay Mareykanka ku jabiso dhanka milatariga; ka dhigista dagaalka mid dheer oo kharash badan ku kacaya ayaa iyaduna noqon karta qayb ka mid ah qalabka cadaadiska la isugu adeegsanayo.

Waqtigan xaadirka ah ma jirto calaamad muujinaysa in caqabadaha dhanka milatariga ah oo keliya ay ku qasbeen Iran inay joojiso dagaalka, balse sii-socoshada dagaalku kuma xirna oo keliya waxa ku haray kaydka hubka.

Ilaa heerkee ayuu dhaqaaluhu saamaxayaa?

Haddii ay Iiraan weli haysato awoodda milatari ee ay ku sii wadi karto dagaalka, xaaladda dhaqaalaha ayaa muujinaysa sawir ka duwan. Xitaa ka hor dagaalka, dhaqaalaha Iiraan wuxuu wajahayay sicir-barar sare, hoos u dhac ku yimid qiimaha lacagta (Rial-ka), yaraanshaha maalgashiga, iyo dheellitir-la'aan baahsan.

Sida laga soo xigtay qiyaasaha Bangiga Adduunka, dhaqaalaha Iiraan ayaa hoos u dhacay qiyaastii 2.7% sanad-maaliyadeedkii 2025-26, kaas oo ku dhammaaday 20-kii Maarso 2026; waqti ay toddobaadyadiisii ​​ugu dambeeyay ku soo beegmeen xilligii dagaalka.

Dagaalku wuxuu xaaladda ku kordhiyay cadaadis cusub. Sida laga soo xigtay xogta rasmiga ah ee Xarunta Tirakoobka Iiraan, sicir-bararka guud wuxuu gaaray 88.6 boqolkiiba bishii Juun, halka sicir-bararka 12-ka bilood uu ahaa 62 boqolkiiba. Cadaadisku wuxuu ahaa mid aad u daran gobollada koonfureed qaarkood oo si aad ah u dareemay saameynta dagaalka; sicir-bararka gobolka Hormozgan ayaa ka sarreeyay 101 boqolkiiba, halka gobollada Khuzestan iyo Bushehr uu gaaray qiyaastii 99 iyo 96.5 boqolkiiba, siday u kala horreeyaan.

Hay'adda Lacagta Adduunka (IMF) ayaa sidoo kale saadaalinaysa in dhaqaalaha Iiraan uu hoos u dhici doono qiyaastii 4.5 boqolkiiba sanadka 2026-ka, sicir-bararkuna uu gaari doono ku dhawaad ​​69 boqolkiiba. Dabcan, saadaashan waxay ku xiran tahay muddada uu socdo dagaalka iyo heerka ay gaarsiisan tahay carqaladda ku timaada ganacsiga iyo dhoofinta saliidda, wayna isbeddeli karaan marka ay xaaladuhu isbeddelaan.

Dhoofinta saliidda ayaa si gaar ah muhiim u ah. Iyadoo dib u soo celinaysa xayiraadda badda, Mareykanku wuxuu isku dayay inuu xaddido mid ka mid ah ilaha ugu waaweyn ee Iiraan ka hesho lacagaha qalaad. Behnam Bentaleblou wuxuu sheegay in qaadista xayiraadda iyo suurtagalnimada dhoofinta saliidda intii lagu jiray heshiiskii muddada-gaaban ahaa ee bishii Juun ay yareysay cadaadiskii saarnaa Tehran; iyadoo xayiraaddii dib loo soo rogay, cadaadiskaasi wuxuu mar kale kordhi doonaa, inkastoo saameyntiisa buuxda ay qaadan karto waqti.