Ma dhici kartaa in Turkiga, Sacuudiga iyo Pakistaan ay sameystaan isbahaysi Muslim ah?

Waxaa ka soo wareegay in ka badan hal toddobaad tan iyo markii dalalka Turkey-ga, Sacuudi Carabiya iyo Pakistan ay saxiixeen Axdigii Makka oo ah heshiis difaac wadajir ah oo qaar ay ugu yeereen Axdiga Sunni-ga ama NATO-da Muslimiinta.

Qaar ayaa u arkay in ay tahay farriin loo diray Iraan iyo Israa'iil, halka qaar kalena ay sheegeen in saddexda dal ay doonayaan inay yareeyaan ku-tiirsanaanta Mareykanka ee dhanka amniga. Ujeedadu waa inay isku tiirsadaan oo ay iska kaashadaan amniga dalalkooda halkii ay mar walba ku tiirsanaan lahaayeen Mareykanka.

Laakiin qoraalka buuxa ee heshiiska weli lama daabicin, taasoo keentay mala-awaal badan. Dhaliilayaashu waxay leeyihiin saddexda dal oo aan dhul wadaagin oo danahooda amni iyo siyaasadeedna ay kala duwan yihiin, isbahaysigoodu ma sahlanaan karo.

Khubarad ayaa sidoo kale sheegaya in faahfaahinta heshiiska aan si cad loo shaacin, taasina ay keentay su'aalo. Gaar ahaan waxay ka shakisan yihiin in heshiiska uu ku qeexanyahay iyo in kale in haddii dal iyaga ka mid ah la weeraro ay dalalka kale waajib ku tahay inay si toos ah u difaacaan oo ay dagaal galaan, mise waa heshiis caadi ah oo kaliya taageero siyaasadeed iyo iskaashi bixinaya.

Marka qoraalka oo qarsoon awgiis, cidina si cad uma oga in heshiisku yahay mid ay dalalku waajib ku tahay inay midba midka kale si toos ah u difaacaan haddii la weeraro, mise waa heshiis caadi ah oo kaliya iskaashi iyo tababar ku saabsan.

Haddaba maxaynu ka naqaannaa heshiiskan, sideese loo soo dhaweeyay. Waa kan waxa la hubo iyo waxa weli qarsoon: Isbaheysiga Difaaca ee Wadamada Islaamka ama NATO-da Islaamka.

Falanqeeyayaasha qaar waxay rumeysan yihiin in Axdiga Makka uusan si kedis ah u dhicin, balse uu ka dhashay xiisadda iyo iskahorimaadyadii dhawaan ka dhacay Bariga Dhexe gaar ahaan xiisadda u dhaxeysay Mareykanka, Israa'iil iyo Iraan oo ay ka mid yihiin duqeymihii, weeraradii iyo khatartii dagaal oo gobolka ka jirtay.

Heshiiskaas waxaa ku jira sharciga ah in haddii dal ka mid ah la weeraro sida Pakistan, Turkey ama Sacuudi Carabiya, weerarkaas waxaa loo tixgelin doonaa in lagu qaaday saddexda dal oo dhan. Sidoo kale dhammaantood waxaa ku waajibaya inay difaacaan dalka la weeraray.

Wasiirka Turkiga Hakan Fidan wuxuu sheegay in ballanqaadkani uu si farsamo ahaan la mid yahay Qodobka 5-aad ee NATO_ Haddii dal NATO ka mid ah la weeraro, dhammaan dalalka NATO waxay u arkaan in dhamaantooda la weeraray, waana inay wada difaacaan.

Falanqeeyayaashu waxay leeyihiin heshiisku hadda waa warqad kaliya iyo ballan afka ah. Waxay qabaan ilaa aan si dhab ah u aragno waxa dhacaya haddii Sacuudi Carabiya la weeraro. Ma Pakistan iyo Turkey runtii ciidan ayay soo diri doonaan oo difaaci doonaan. Ilaa taas laga hubin, heshiiska lama dhihi karo waa sharci adag oo la mid ah NATO.

Taas beddelkeeda, hadda waxaa loo arkaa bayaan rabitaan oo keliya oo loola jeeda rabitaan iyo yabooh wanaagsan oo siyaasi ah, laakiin ma aha ballanqaad sharci ah oo waajib ku ah in la fuliyo haddii uu dagaal dhaco.

Prof. Serhat oo ka tirsan Jaamacadda Kadir Has, wuxuu leeyahay ilaa heshiiska qoraalkiisa la arko, ma garanayno dhab ahaan sida loo hirgelin doono, sidaas darteed weli waa mala-awaal. Sidoo kale wuxuu sheegay in heshiiskan uu ka duwan yahay NATO. NATO waxaa hogaamin jiray Maraykanka oo lacag iyo hub bixin jiray. Laakiin heshiiskan waa isbahaysi siman oo aan cidina si toos ah uu xil ka sareyn.

Taasi waxay leedahay wanaag iyo xumaan. Wanaagga waa in dal walba uu ilaalinayo madax-bannaanidiisa. Xumaanta waa in go'aan kasta ay ku xallin doonaan gorgortan dheer, waxna si degdeg ah uma dhici doonaan.

Ma waxaa looga gol leeyahay Iiraan?

Alison Minor oo ka tirsan Atlantic Council ayaa BBC Urdu u sheegtay in danaha iyo qorsha siyaasadeed iyo milatari ee saddexda dal ay had iyo jeer isku mid ahayn oo ay mararka qaar way isku hor imaan karaan. Sidaas darteed waxay aaminsan tahay in isbahaysigan uu caqabad ku noqon doono inuu bixiyo jawaab milatari oo degdeg ah oo dhammaantood isku raacsan, sida NATO oo kale.

NATO waxay leedahay talis mideysan iyo go'aan degdeg ah. Laakiin isbahaysigan cusub, danahooda oo kala duwan awgeed, waxaa laga yaabaa in waqti badan ay ku qaadato inay isku raacaan, ama qaar ay diidaan inay ka qeyb galaan.

Hadda qofna ma hubo in heshiiskani mustaqbalka runtii ahantii noqon doono mid dhab ah oo la isku hallayn karo xilliga dagaalka. Sidoo kale khubaradu waxay is weydiinayaan oo ay ka shakisan yihiin in isbahaysigan cusub ee saddexda dal ujeedadiisa dhabta ah uu yahay in si wadajir ah looga hortago Iraan, sababtoo ah horey ayay dhammaantood xiisad ula lahaayeen.

Waxa kale oo la xusayaa in Pakistan, Turkey iyo Sacuudi Carabiya ay horeyba xiriir milatari iyo siyaasi oo dhow u wada lahaayeen. Marka isbahaysigan cusub ma aha wax gebi ahaanba hadda bilowday.

Sawir habeen la qaaday oo shaashad dhijitaal ah ayaa lagu muujiyay Erdogan, Bin Salman iyo Sharif iyagoo gacanta ku haya dukumeentiyada heshiiska, gadaashoodana ay calamadda dalalkooda ay ka muuqadaan. Waxaa ku qornaa Alle ha barakeeyo Axdigii Difaaca Wadajirka ee Makka ee ay si wada jir ah uu saxiixeen Turkey, Sacuudi Carabiya iyo Pakistan.

Falanqeeyayaal qaar ayaa Axdigii Makka u arka inuu yahay jawaab ka dhalatay khilaafka Bariga Dhexe iyo dagaalkii Mareykanka, Israa'iil iyo Iiraan. Qaar, gaar ahaan Iiraan, waxay u fasireen in saxiixayaasha oo ay ku jiraan laba dal oo Sunni ah oo Iraan deris la ah sida Turkey iyo Pakistan iyo Sacuudi Carabiya oo ah tartamaheeda gobolka, ay tahay tallaabo lagu doonayo in Iiraan lagu hareereeyo.

Si kastaba ha ahaatee, masuuliyiinta Turkiga waxay sheegeen in wada xaajoodka heshiiska uu billowday Diseembar 2024, sidaas darteed uu ka horreeyay xiisadda hadda jirta. Wasiirka Arrimaha Dibadda iyo Ku-Xigeenka Ra'iisul Wasaaraha Pakistan, Ishaq Dar, ayaa sidoo kale sheegay in heshiisku uusan ka horjeedin wax dal ah.

Afhayeenka Wasaaradda Arrimaha Dibadda Iiraan, Esmail Baghaei, ayaa yiri ma jirto sabab looga werwerayo in heshiisku uu Iiraan ka soo horjeedo. Wuxuuna sheegay inuu calaamad u yahay saddexda dal inay garteen inaysan ku tiirsanaan karin ballanqaadyada amniga ee Mareykanka.

Su'aashu waa yaa ugu faa'iidada badan. Boodh lagu dhejiyay Karachi, Pakistan, ayaa xayeysiinaya heshiiska.

Yaa inta badan faa'idaya?

Saddexda dal Sacuudi Carabiya, Turkey iyo Pakistan, dhammaantood way ka faa'iideysan karaan Axdiga Makka, iyadoo mid walba xooggiisa gaarka ah uu ku soo kordhinayo. Sacuudi Carabiya waxay leedahay awood dhaqaale, lacag, saameyn diblomaasiyadeed iyo shidaal, laakiin waxaa hanjabaya gantaallada iyo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Iiraan, weerarrada Xuutiyiinta iyo carqaladeynta dariiqyada badda.

Riccardo Gasco oo ka tirsan Machadka Istanbul ayaa sheegay in muddada gaaban Sacuudi Carabiya ay ugu faa'iido badan tahay, sababtoo ah isku darka tignoolajiyada Turkiga iyo awoodda milatari iyo khibradda istiraatijiyadeed ee Pakistan ayaa abuuri kara ka celin xooggan.

Turkey waa xubin NATO ah oo leh mid ka mid ah ciidamada ugu waaweyn. Waxay rabtaa inay noqoto buund juquraafi iyo diblomaasiyad ahaan u dhaxaysa NATO iyo Bariga Dhexe, waxayna rajeyneysaa fursado cusub oo dhoofinta iyo wax soo saarka difaaca Turkiga ah.

Pakistan waa awood milatari madax-bannaan oo ah dalka kaliya ee saddexda ka mid ah ee leh hubka Nukliyeerka. Heshiisku wuxuu ku dhisan yahay xiriirro hore. Cumar Karim oo ka tirsan Xarunta Boqor Faisal ayaa sheegay in heshiisku kor u qaadi karo doorka Pakistan ee Bariga Dhexe iyo inuu keeni karo faa'iidooyin dhaqaale iyo difaac iyadoo loo marayo iskaashiga Sacuudi Carabiya.

Alison Minor oo ka tirsan golaha Atlantic ayaa sheegtay in faa'iidada ugu weyn ay tahay mid wadajir ah. Saddexda dal waxay heli karaan fursad ay ku soo diraan fariin siyaasadeed oo adag, kordhiyaan miisaankooda diblomaasiyadeed, iyo faa'iidooyin istiraatiji ah.

Su'aashu waxay tahay mustaqbalka isbahaysigu sidee buu u ekaan doonaa.

Sidee isnahaysiga u ekaan doonaa mustaqbalka?

Taasi waa su'aasha ugu weyn. Isbahaysigu mustaqbalka sidee buu u ekaan doonaa.

Madaxweyne Erdoğan ayaa sheegay in himiladoodu aysan ahayn in lagu koobo saddexda dal, balse ay rabto in la ballaariyo ilaa dhammaan dalalka gobolka ay maalin maalmaha ka mid ah hoos yimaadaan heshiiska.

Masar horey waxay qeyb ka ahayd kulan aan rasmi ahayn oo afar dhinac ah oo ay la lahaayeen Sacuudi Carabiya, Pakistan iyo Turkey. Taasi awgeed dad badan ayaa u maleynaya in Masar ay noqon karto xubinta 4-aad ee Axdigii Makka. Wasiirka Turkiga Hakan Fidan ayaa yiri Masar waa lamaane dabiici ah oo mustaqbalka ku biiri karta. Wasiirka Masar Badr Abdelatty-na wuxuu yiri Qaahira weli si dhab ah ayey u daraasadeyneysaa heshiiska.

Laakiin Masar way ka taxaddartaa. Ahmed Aboudouh oo ah khabiir ka tirsan Chatham House ayaa sheegay in xilliga Madaxweyne Sisi, Masar aysan dooneynin inay si degdeg ah isbahaysiyo cusub ugu boodo.

Sababta waa in Masar ay ka cabsaneysaa in haddii ay ku biirto xiriirkeeda uu xumaado dalal kale oo muhiim u ah sida Iiraan, Israa'iil, Imaaraadka, Giriiga, Qubrus iyo Hindiya.